இந்திய வரலாறு பகுதி 11: சந்திரகுப்த மௌரியர், சாணக்கியர், மௌரியப் பேரரசின் தோற்றம்

இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 11-ஆம் பகுதி.

இந்தத் தொடரின் 10-ஆம் பகுதியில், ஜீலம் நதிக்கரையில் போரஸுடன் போரிட்ட அலெக்சாண்டர், பியாஸ் கரையில் படை மறுத்ததால் திரும்பிச் சென்றதைப் பார்த்தோம். அவன் விட்டுச்சென்ற கிரேக்கக் காவல்படைகள் சில ஆண்டுகளிலேயே மறைந்தன. அதே காலத்தில் மகதத்தின் வலிமைமிக்க நந்தர் வம்சமும் வீழ்ந்தது. இந்த இரண்டையும் சாதித்தவர், கிரேக்கர்கள் "சாண்ட்ரகோட்டஸ்" என்று அழைத்த இளைஞர் சந்திரகுப்த மௌரியர். அவருக்குப் பின்னால் நின்ற மூளை, சாணக்கியர் என்ற கௌடில்யர். இருவரும் சேர்ந்து நிறுவியதே, இந்தியத் துணைக்கண்டத்தின் பெரும்பகுதியை முதன்முறையாக ஒரே ஆட்சியின் கீழ்க் கொண்டுவந்த மௌரியப் பேரரசு.

சந்திரகுப்தர்–சாணக்கியர் கதை நமக்குத் திரைப்படங்கள், தொலைக்காட்சித் தொடர்கள் வழியாகப் பழக்கமானது. ஆனால் அதில் வரலாறு எவ்வளவு, பிற்காலப் புனைவு எவ்வளவு? சான்றுகளை ஒவ்வொன்றாகப் பார்ப்போம்.

சான்றுகள்: சிதறிய துண்டுகள்

சந்திரகுப்தர் தாமே பொறித்த கல்வெட்டு எதுவும் கிடைக்கவில்லை. நமக்குத் தெரிந்தவை நான்கு வகைச் சான்றுகளிலிருந்து வருகின்றன:

• கிரேக்க, ரோமானிய நூல்கள்: புளூட்டார்க், ஜஸ்டின், ஸ்ட்ராபோ, ஆரியன் போன்றோர். இவர்களில் முக்கியமானவர் மௌரிய அரசவையில் தங்கியிருந்த கிரேக்கத் தூதர் மெகஸ்தனிஸ். அவரது இண்டிகா நூல் இன்று இல்லை; ஆனால் அதன் பகுதிகள் பிற எழுத்தாளர்களின் நூல்களில் மேற்கோள்களாகப் பிழைத்திருக்கின்றன.
• இந்திய மரபுகள்: இலங்கையின் பௌத்த வரலாற்று நூல்கள், ஹேமச்சந்திரரின் சமண நூல் பரிசிஷ்டபர்வன் (12-ஆம் நூற்றாண்டு), புராணங்கள். இவை அனைத்தும் நிகழ்வுகளுக்குப் பல நூற்றாண்டுகள் பின் எழுதப்பட்டவை.
• இலக்கியம்: விசாகதத்தரின் சமஸ்கிருத நாடகம் முத்ராராட்சசம். இது கி.பி. 4 முதல் 8-ஆம் நூற்றாண்டுக்குள் எழுதப்பட்ட நாடகம்; வரலாற்று ஆவணம் அல்ல.
• ஒரு கல்வெட்டு: குஜராத்தின் ஜூனாகட்டில் உள்ள ருத்ரதாமனின் கல்வெட்டு (சுமார் கி.பி. 150). இதைப் பற்றிக் கீழே விரிவாகப் பார்ப்போம்.

கிரேக்கர்களின் "சாண்ட்ரகோட்டஸ்" தான் சந்திரகுப்தர் என்று 1793-இல் அறிஞர் வில்லியம் ஜோன்ஸ் அடையாளம் கண்டார். இந்திய வரலாற்றுக் காலக்கணக்கின் அடித்தளங்களில் ஒன்று இந்தக் கண்டுபிடிப்பு.

சந்திரகுப்தர் யார்?

அவரது பிறப்பு பற்றிச் சான்றுகள் ஒன்றுக்கொன்று முரண்படுகின்றன. பௌத்த நூல்கள் அவரை இமயமலை அடிவாரத்தில் இருந்த பிப்பலிவனக் குடியரசின் மோரிய குலத்துச் சத்திரியர் என்கின்றன. பிற்கால பிராமண மரபோ, நந்த மன்னனுக்கு "முரா" என்ற தாழ்ந்த குலப் பெண்ணிடம் பிறந்தவர் என்றும், அதனால்தான் "மௌரியர்" என்ற பெயர் வந்தது என்றும் சொல்கிறது. ரோமானிய எழுத்தாளர் ஜஸ்டின் "எளிய பிறப்பினர்" என்கிறார். இவற்றில் எது உண்மை என்று உறுதியாகச் சொல்ல முடியாது; அவர் பழைய அரச குடும்பத்தைச் சேர்ந்தவர் அல்லர் என்பதும், அலெக்சாண்டருக்குப் பிந்தைய குழப்பமான வடமேற்கில் அவர் எழுச்சி பெற்றார் என்பதும் மட்டுமே பெரும்பாலான அறிஞர்கள் ஏற்கும் கருத்து.

புளூட்டார்க் ஒரு சுவையான தகவலைத் தருகிறார்: இளம் வயதில் சந்திரகுப்தர் அலெக்சாண்டரை நேரில் பார்த்ததாகவும், கங்கைச் சமவெளி மன்னன் இழிபிறப்பினன் என்று மக்களால் வெறுக்கப்பட்டதால் அலெக்சாண்டர் அந்நாட்டை எளிதில் வென்றிருக்கலாம் என்று பின்னாளில் அவர் சொன்னதாகவும் எழுதுகிறார். இந்தச் சந்திப்பு நடந்திருக்கலாம்; ஆனால் உறுதிப்படுத்த வேறு சான்று இல்லை.

சாணக்கியர்: அரசனை உருவாக்கியவர்

இந்திய மரபுகள் அனைத்தும் ஒப்புக்கொள்ளும் ஒன்று: சந்திரகுப்தருக்கு ஒரு குரு இருந்தார். சாணக்கியர், கௌடில்யர், விஷ்ணுகுப்தர் என்று பல பெயர்களால் அறியப்படும் இவர், புகழ்பெற்ற கல்வி நகரான தட்சசீலத்தைச் சேர்ந்த அந்தணர் என்று மரபு சொல்கிறது. நந்த மன்னனின் அவையில் அவமதிக்கப்பட்ட சாணக்கியர், நந்தர்களை அழிக்கும்வரை தன் குடுமியை முடிவதில்லை என்று சபதம் செய்தார் என்பது பிரபலமான கதை.

பௌத்த உரை மரபு இன்னொரு கதையையும் சொல்கிறது. தொடக்கத்தில் தோல்வியடைந்த சாணக்கியர், சூடான அப்பத்தின் நடுவிலிருந்து சாப்பிட்டு விரலைச் சுட்டுக்கொண்ட குழந்தையை அதன் தாய் "ஓரத்திலிருந்து சாப்பிடு" என்று திட்டியதைக் கேட்டார். அதிலிருந்து, நாட்டின் மையத்தைத் தாக்காமல் எல்லைப் பகுதிகளிலிருந்து தொடங்க வேண்டும் என்ற பாடம் கற்றார். இது நாட்டுப்புறக் கதைதான்; ஆனால் பஞ்சாபில் தொடங்கிப் பாடலிபுத்திரத்தில் முடிந்த அவரது எழுச்சியோடு இது பொருந்துகிறது.

நந்தர்களின் வீழ்ச்சி (சுமார் கி.மு. 321)

மகதத்தின் எழுச்சி பற்றிய 7-ஆம் பகுதியில் பார்த்த நந்தர்கள், பெரும் செல்வத்துக்கும் பெரும் படைக்கும் பெயர் பெற்றவர்கள். கடைசி நந்தனைப் பாலி நூல்கள் "தனநந்தன்" (செல்வ நந்தன்) என்கின்றன. அதிக வரிச்சுமையாலும் தாழ்ந்த பிறப்பாலும் அவன் மக்களால் வெறுக்கப்பட்டதாகக் கிரேக்க, இந்திய நூல்கள் இரண்டும் சொல்கின்றன.

நந்தர்களின் செல்வப் புகழ் தமிழகம் வரை எட்டியிருந்தது. சங்கப் புலவர் மாமூலனார், "பல்புகழ் நிறைந்த வெல்போர் நந்தர்" பாடலியில் திரட்டிக் கங்கை நீருக்கடியில் மறைத்து வைத்த செல்வத்தைப் பற்றிப் பாடுகிறார் (அகநானூறு 265). தொலைதூர மகதத்தின் செய்திகள் தமிழ்ப் புலவர்களுக்குத் தெரிந்திருந்தன என்பதற்கு இது அழகான சான்று.

சந்திரகுப்தர் முதலில் பஞ்சாபிலிருந்து கிரேக்கக் காவல்படைகளை விரட்டினாரா, அல்லது முதலில் மகதத்தைக் கைப்பற்றினாரா என்பதில் அறிஞர்களிடையே கருத்து வேறுபாடு உண்டு. பெரும்பாலானோர் அவர் பாடலிபுத்திரத்தில் (இன்றைய பாட்னா) அரியணை ஏறிய ஆண்டைச் சுமார் கி.மு. 321 என்கின்றனர்; சிலர் கி.மு. 317 வரை தள்ளி வைக்கின்றனர்.

செலூக்கஸுடன் ஒப்பந்தம்: 500 யானைகள்

அலெக்சாண்டரின் கிழக்குப் பகுதிகளைப் பெற்ற அவனது தளபதி செலூக்கஸ் நிகேட்டர், சுமார் கி.மு. 305-இல் இந்தியப் பகுதிகளை மீட்க முயன்றான். போர் விவரம் கிடைக்கவில்லை; ஆனால் முடிவு சந்திரகுப்தருக்குச் சாதகமாக இருந்தது. ஸ்ட்ராபோவின் கூற்றுப்படி, சிந்து நதியை ஒட்டிய பகுதிகளைச் செலூக்கஸ் சந்திரகுப்தருக்கு விட்டுக்கொடுத்து, திருமண உறவு ஒப்பந்தமும் செய்து, பதிலுக்கு 500 போர் யானைகளைப் பெற்றான் (சுமார் கி.மு. 303). இன்றைய காந்தஹார், பலுசிஸ்தான், காபூல் பகுதிகள் இதில் அடங்கியிருக்கலாம். சந்திரகுப்தர் செலூக்கஸின் மகளை மணந்தார் என்ற பிரபலமான கருத்துக்கு நேரடிச் சான்று இல்லை; "திருமண உறவு" என்பது இரு நாட்டு மக்களிடையே மண உரிமையையும் குறிக்கலாம். அந்த யானைகள் கி.மு. 301-இல் இப்சஸ் போரில் செலூக்கஸுக்கு வெற்றி தேடித் தந்தன.

மெகஸ்தனிஸ் கண்ட பாடலிபுத்திரம்

ஒப்பந்தத்துக்குப் பின் செலூக்கஸ் அனுப்பிய தூதர் மெகஸ்தனிஸ், கங்கையும் சோணையும் கூடும் இடத்தில் இருந்த பாடலிபுத்திரத்தை விவரிக்கிறார்: சுமார் 15 கி.மீ. நீளமும் 3 கி.மீ. அகலமும் கொண்ட நகரம்; சுற்றிலும் அகழி; 570 கோபுரங்களும் 64 வாயில்களும் கொண்ட மரச்சுவர். பாட்னாவின் புலந்திபாக் அகழாய்வுகளில் இத்தகைய நீண்ட மரத் தடுப்புச்சுவரின் எச்சங்கள் உண்மையிலேயே கிடைத்துள்ளன.

நிலத்தை அளந்து நீர்ப்பாசனத்தைக் கண்காணித்த அதிகாரிகள், ஆறு குழுக்களாகப் பிரிக்கப்பட்ட 30 பேர் கொண்ட நகர நிர்வாகம், பிறப்பு–இறப்புப் பதிவு எனக் கட்டுக்கோப்பான அரசை அவர் வர்ணிக்கிறார். ஆனால் இந்தியர்களுக்கு எழுத்தே தெரியாது, அடிமைகளே இல்லை, சமூகம் ஏழு சாதிகளாகப் பிரிந்திருந்தது போன்ற அவரது கூற்றுகள் தவறானவை. எனவே அவரது நூலை எச்சரிக்கையுடன் படிக்க வேண்டும்.

ஜூனாகட் கல்வெட்டு: ஒரு ஏரியின் கதை

சந்திரகுப்தரின் பெயரைக் குறிப்பிடும் ஒரே கல்வெட்டு, குஜராத்தின் ஜூனாகட்டில், அசோகரின் கல்வெட்டுகள் ஏற்கெனவே பொறிக்கப்பட்ட அதே பாறையில் உள்ளது. சுமார் கி.பி. 150-இல் சக மன்னன் ருத்ரதாமன், புயலில் உடைந்த சுதர்சன ஏரியின் அணையைச் சீரமைத்ததை அதில் பதிவு செய்தான். அந்த ஏரியை முதலில் அமைத்தவர், மௌரிய மன்னன் சந்திரகுப்தரின் மாகாண ஆளுநரான வைசியர் புஷ்யகுப்தர் என்றும், பின்னர் அசோகரின் காலத்தில் யவன மன்னன் துஷாஸ்பன் கால்வாய்கள் அமைத்தான் என்றும் கல்வெட்டு கூறுகிறது. மேற்கே குஜராத் வரை மௌரிய ஆட்சி பரவியிருந்தது என்பதற்கும், அது நீர்ப்பாசனத்தில் அக்கறை காட்டியது என்பதற்கும் இது உறுதியான சான்று.

வடமேற்கே இந்துகுஷ் மலைகள் முதல் கிழக்கே வங்காளம் வரையும், இமயம் முதல் விந்திய மலைகளைத் தாண்டியும் பரந்த சந்திரகுப்தரின் பேரரசு, அதற்கு முன் இந்தியா கண்டிராத அளவுக்குப் பெரியது. அது தெற்கே எவ்வளவு தூரம் சென்றது என்பது உறுதியாகத் தெரியவில்லை. அசோகரின் கல்வெட்டுகள் கர்நாடகத்தில் கிடைப்பதால் பேரரசு பின்னாளில் அங்கு வரை பரவியது தெளிவு; ஆனால் அதைச் சாதித்தவர் சந்திரகுப்தரா, பிந்துசாரரா என்பது தெரியாது.

முத்ராராட்சசம்: நாடகம் சொல்லும் கதை

சாணக்கியரின் "சூழ்ச்சித் திறன்" என்ற பிம்பம் பெரும்பாலும் விசாகதத்தரின் முத்ராராட்சசம் நாடகத்திலிருந்தே வருகிறது. நந்தர்கள் வீழ்ந்த பிறகும் அவர்களுக்கு விசுவாசமாக இருந்த அமைச்சர் ராட்சசனை, ஒற்றர்கள், போலிக் கடிதங்கள், திருடப்பட்ட முத்திரை மோதிரம் ஆகியவற்றின் மூலம் சாணக்கியர் சந்திரகுப்தரின் பக்கம் இழுப்பதே இதன் கதை. இதில் போரைவிட மதிநுட்பமே வெல்கிறது. ஆனால் இது சந்திரகுப்தருக்குப் பல நூற்றாண்டுகள் பின் எழுதப்பட்ட கலைப்படைப்பு; அதில் வரும் பாத்திரங்களும் நிகழ்வுகளும் வரலாற்று உண்மைகள் என்று கொள்ள முடியாது. இன்று நாம் பார்க்கும் பல திரைப்பட, தொலைக்காட்சிச் சித்திரிப்புகளும் இந்த நாடக மரபையே பின்பற்றுகின்றன.

அர்த்தசாஸ்திரம்: சாணக்கியர் எழுதியதா?

1905-இல் மைசூரில் ஆர். ஷாமசாஸ்திரி கண்டெடுத்த ஓலைச்சுவடி, அர்த்தசாஸ்திரம் என்ற அரசியல் நூலை உலகுக்கு அறிமுகப்படுத்தியது. வரிவிதிப்பு, ஒற்றர்கள், சட்டம், போர், ராஜதந்திரம் என அனைத்தையும் வெளிப்படையாகப் பேசும் இந்நூல், தன்னை நந்தர்களிடமிருந்து நாட்டை மீட்ட கௌடில்யர் எழுதியதாகச் சொல்கிறது. நீண்ட காலம் இது சந்திரகுப்தரின் அரசின் கையேடாகவே கருதப்பட்டது.

இன்றைய ஆய்வுகள் வேறு படம் காட்டுகின்றன. 1971-இல் தாமஸ் டிராட்மன், சொற்பயன்பாட்டின் புள்ளியியல் ஆய்வின் மூலம் இந்நூலைப் பலர் எழுதியிருக்கலாம் என்றும், அது மௌரியருக்குப் பிறகே இறுதி வடிவம் பெற்றது என்றும் வாதிட்டார். இதன் அண்மைய மொழிபெயர்ப்பாளர் பேட்ரிக் ஒலிவெல், மூல நூல் சுமார் கி.மு. 50 – கி.பி. 125 காலத்திலும், திருத்திய வடிவம் சுமார் கி.பி. 175–300 காலத்திலும் உருவானதாகக் கணிக்கிறார். ஆர். பி. காங்லே போன்றோர் மௌரியக் கால மையம் இருப்பதாக இன்னும் வாதிடுகின்றனர். சுருக்கமாக: கௌடில்யர் பெயரோடு இணைந்த பழைய அரசியல் மரபை இந்நூல் பாதுகாக்கிறது; ஆனால் அதைச் சந்திரகுப்தரின் அரசின் நேரடி விவரணையாகக் கொள்ள முடியாது.

சங்கப் பாடல்களில் "மோரியர்"

தமிழ் வாசகர்களுக்கு மிகவும் சுவையான பகுதி இது. சங்க இலக்கியத்தில் நான்கு பாடல்கள் "மோரியர்" பற்றிப் பேசுகின்றன. மாமூலனாரின் அகநானூறு 251, மோகூர் பணியாததால் "வம்ப மோரியர்" (புதிதாக வந்த மோரியர்) தம் தேர்ச்சக்கரங்கள் உருள மலைப்பாறைகளை வெட்டிப் பாதை அமைத்ததைச் சொல்கிறது. அகநானூறு 281, "முரண்மிகு வடுகர் முன்னுற, மோரியர் தென்திசை மாதிரம் முன்னிய வரவு" என்று, வடுகர் முன்னே வழிகாட்ட மோரியர் தெற்கு நோக்கி வந்ததைப் பாடுகிறது. அகநானூறு 69, புறநானூறு 175 ஆகியவையும் மோரியர் வெட்டிய மலைப்பாதையைக் குறிப்பிடுகின்றன.

இந்த "மோரியர்" மௌரியர்களே என்பது பெரும்பாலான அறிஞர்களின் கருத்து. ஆனால் இந்தப் படையெடுப்பு சந்திரகுப்தர் காலத்தியதா, அவரது மகன் பிந்துசாரர் காலத்தியதா என்பது தெரியவில்லை; சில அறிஞர்கள் இவற்றை வேறு மக்களாகவும் விளக்குகின்றனர். எப்படியிருந்தாலும் மௌரியர்கள் தமிழகத்தை வென்றதற்குச் சான்று இல்லை. பின்னாளில் அசோகரின் கல்வெட்டுகள் சோழர், பாண்டியர், சேரரைத் தன் பேரரசுக்கு வெளியே உள்ள அண்டை அரசுகளாகவே குறிப்பிடுகின்றன. இந்த மூவேந்தர்களின் சுதந்திரம் தொடர்ந்தது.

சிரவணபெலகொலாவில் துறவு

சந்திரகுப்தர் வாழ்வின் மிக உருக்கமான முடிவைச் சமண மரபு சொல்கிறது. வடக்கே பன்னிரண்டு ஆண்டுப் பஞ்சம் வரும் என்று முன்னறிந்த துறவி பத்திரபாகு, துறவிகள் குழுவுடன் தெற்கே புறப்பட்டார். சந்திரகுப்தர் அரியணையைத் துறந்து, சமணத் துறவியாகி, குருவைப் பின்தொடர்ந்து இன்றைய கர்நாடகத்தின் சிரவணபெலகொலாவுக்கு வந்தார். அங்குள்ள சந்திரகிரி மலையில், சுமார் கி.மு. 297-இல் சல்லேகனை எனப்படும் உண்ணா நோன்பிருந்து உயிர் நீத்தார் என்கிறது மரபு. (சமணத் துறவு நெறி பற்றி மகாவீரர் பற்றிய 9-ஆம் பகுதியில் பார்த்தோம்.)

சந்திரகிரியில் உள்ள சுமார் கி.பி. 7-ஆம் நூற்றாண்டு முதலான கல்வெட்டுகள் பத்திரபாகுவின் தெற்குப் பயணத்தை நினைவுகூர்கின்றன; பிற்காலக் கல்வெட்டுகள், குறிப்பாக 12-ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்தவை, சந்திரகுப்தரையும் அவருடன் சேர்த்துக் குறிப்பிடுகின்றன. மலையின் சந்திரகுப்த பசதியில் உள்ள கல் சாளரங்களில் இருவரின் வாழ்க்கைக் காட்சிகள் செதுக்கப்பட்டுள்ளன. இது உறுதியான வரலாறு அல்ல, பழைய, தொடர்ச்சியான மரபு. தமிழகத்துக்கு மிக அருகில், கர்நாடக மண்ணில் இந்திய வரலாற்றின் முதல் பேரரசர் தம் வாழ்வை முடித்துக்கொண்டார் என்பது சிந்திக்க வைக்கும் செய்தி. இதே பயணத்தில் வந்த சமணத் துறவிகளின் வழியே சமணம் தென்னிந்தியாவில், தமிழகம் உட்பட, வேரூன்றியது என்றும் மரபு கூறுகிறது.

சுமார் கி.மு. 297-இல் அவருக்குப் பின் மகன் பிந்துசாரர் அரியணை ஏறினார்; பேரரசு முழுமையாக அவரது மகன் அசோகருக்குக் கைமாறியது.

முக்கியக் குறிப்புகள்

• சாணக்கியரின் துணையுடன் சந்திரகுப்த மௌரியர் நந்தர்களை வீழ்த்தி, சுமார் கி.மு. 321-இல் பாடலிபுத்திரத்தில் அரியணை ஏறினார் (ஆண்டு விவாதத்துக்குரியது).
• சுமார் கி.மு. 303-இல் செலூக்கஸ், சிந்துவை ஒட்டிய பகுதிகளை விட்டுக்கொடுத்து 500 யானைகளைப் பெற்றான்.
• மெகஸ்தனிஸ் பாடலிபுத்திரத்தை விவரித்தார்; ஜூனாகட் கல்வெட்டு ஆளுநர் புஷ்யகுப்தரையும் சுதர்சன ஏரியையும் குறிப்பிடுகிறது.
• இன்றைய அர்த்தசாஸ்திரம் பெரும்பாலும் மௌரியருக்குப் பிந்தையது; முத்ராராட்சசம் மிகப் பிற்கால நாடகம்.
• சங்கப் பாடல்கள் தெற்கு நோக்கி வந்த "மோரியர்" பற்றிப் பேசுகின்றன; சமண மரபு சந்திரகுப்தரின் இறுதி நாட்களைச் சிரவணபெலகொலாவில் வைக்கிறது.

அடுத்த பகுதி

12-ஆம் பகுதியில், சந்திரகுப்தரின் பேரன் மாமன்னர் அசோகரைச் சந்திப்போம்: இரத்தம் தோய்ந்த கலிங்கப் போர், அவர் ஏற்ற தம்ம நெறி, தன் சொற்களையே பாறைகளிலும் தூண்களிலும் பொறித்து வைத்த அவரது கல்வெட்டுகள்.

ஆதாரங்கள் (Sources)

• Encyclopaedia Britannica, Chandragupta; Mauryan Empire
• Strabo, Geography 15.1–2, trans. H. L. Jones (Loeb), Book XV via LacusCurtius
• Plutarch, Life of Alexander, trans. B. Perrin, chapter 62
• Justin, Epitome of Pompeius Trogus, trans. J. S. Watson, 15.4
• Arrian, Indica 10; J. W. McCrindle, Ancient India as Described by Megasthenes and Arrian (1877)
• Kielhorn, F. (1905–06), Junagadh Rock Inscription of Rudradaman, Epigraphia Indica 8
• Trautmann, T. R. (1971), Kautilya and the Arthasastra, Brill
• Olivelle, P. (2013), King, Governance, and Law in Ancient India: Kautilya's Arthasastra, Oxford University Press
• அகநானூறு 69, 251, 265, 281; புறநானூறு 175 (சங்க இலக்கியப் பதிப்புகள்)
• Thapar, R. (2002), Early India: From the Origins to AD 1300, Penguin
• Singh, U. (2008), A History of Ancient and Early Medieval India, Pearson
• Mookerji, R. K. (1943), Chandragupta Maurya and His Times, Madras University

முகப்புப் படம்: கர்நாடகத்தின் சிரவணபெலகொலாவில், சமண மரபு சந்திரகுப்தரின் இறுதி நாட்களோடு இணைக்கும் சந்திரகிரி மலையில் உள்ள சமணப் பசதிகளும் உயர்ந்த மானஸ்தம்பமும், அந்திவேளையில். படம்: Rohit14400, விக்கிமீடியா காமன்ஸ் வழியாக, CC BY-SA 4.0 உரிமத்தின் கீழ்.