இந்திய வரலாறு பகுதி 18: குப்தர் காலத்து அறிவியல், கலை, இலக்கியம்

இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 18-ஆம் பகுதி. முந்தைய பகுதி: பகுதி 17: குப்தப் பேரரசு: இந்தியாவின் செவ்வியல் பொற்காலம்.

கடந்த பகுதியில் குப்த அரசர்களின் போர்களையும் ஆட்சியையும் பார்த்தோம். ஆனால் குப்தர் காலம் இன்றும் நினைவுகூரப்படுவது அவர்களின் படையெடுப்புகளுக்காக அல்ல; ஆரியபட்டரின் வானியல், காளிதாசரின் கவிதை, சாரநாத் புத்தர் சிலை, அஜந்தா ஓவியங்கள், துருப்பிடிக்காத டெல்லி இரும்புத் தூண் போன்றவற்றுக்காகத்தான். இந்தப் பகுதியில் அந்த அறிவியல், கலை, இலக்கியச் சாதனைகளைப் பார்ப்போம்.

தொடங்கும் முன் இரண்டு எச்சரிக்கைகள். "குப்தர் சாதனை" என்று சொல்லப்படும் எல்லாமே குப்த அரசவையில் உருவானவை அல்ல. உதாரணமாக, அஜந்தா ஓவியங்கள் வாகாடக அரசர்களின் ஆதரவில் வரையப்பட்டவை. மேலும், பல நூல்களின் காலம் இன்னும் விவாதத்தில் உள்ளது. அப்படிப்பட்ட இடங்களில் அதை வெளிப்படையாகவே சொல்கிறோம்.

ஆரியபட்டரும் "ஆரியபட்டீயமும்"

இக்காலத்தின் மிகத் தெளிவாகக் காலம் தெரிந்த அறிவியல் நூல் ஆரியபட்டரின் "ஆரியபட்டீயம்". கலியுகம் தொடங்கி 3,600 ஆண்டுகள் ஆனபோது தனக்கு 23 வயது என்று அவரே ஒரு பாடலில் குறிப்பிடுகிறார். அது கி.பி. 499 ஆகும்; எனவே அவர் கி.பி. 476-இல் பிறந்திருக்கலாம். அவர் பணியாற்றிய குசுமபுரம் பெரும்பாலும் பாடலிபுத்திரம் (இன்றைய பாட்னா) என்று கருதப்படுகிறது.

சுமார் 120 பாடல்களே கொண்ட இந்தச் சிறிய நூலில் உள்ள முக்கியக் கருத்துகள்:

• இட மதிப்பு முறை: எண்களை எழுத்துக் குறியீடுகளால் எழுதினாலும், அவர் தரும் வர்க்கமூலம், கனமூலம் கணக்கிடும் முறைகள், ஒவ்வொரு இடமும் முந்தையதைவிடப் பத்து மடங்கு என்ற பதின்ம இட மதிப்பு முறையை அடிப்படையாகக் கொண்டவை.
• பை (π): 20,000 விட்டமுள்ள வட்டத்தின் சுற்றளவு ஏறத்தாழ 62,832 என்றார். அதாவது π ≈ 3.1416. இது "தோராயமான" மதிப்பு என்றும் அவரே குறிப்பிட்டார்.
• சுழலும் பூமி: நட்சத்திரங்கள் தினமும் நகர்வதுபோல் தெரிவதற்குக் காரணம் பூமி தன் அச்சில் சுழல்வதே என்றார். ஓடும் படகில் இருப்பவருக்குக் கரை பின்னோக்கி நகர்வதுபோல் தெரிவதை உவமையாகச் சொன்னார். பிற்கால இந்திய வானியலாளர்கள் பலர், பிரம்மகுப்தர் உட்பட, இதை ஏற்கவில்லை.
• கிரகணங்கள்: ராகு விழுங்குவதால் அல்ல, பூமி, சந்திரன் ஆகியவற்றின் நிழலால்தான் கிரகணம் நிகழ்கிறது என்று விளக்கினார்.

ஆரியபட்டரின் நூலுக்கு அதிக வரவேற்பு தென்னிந்தியாவில்தான் கிடைத்தது. குறிப்பாகக் கேரள வானியலாளர்கள் ஆயிரம் ஆண்டுகளுக்கு மேலாக அதற்கு உரைகள் எழுதினர். 1975-இல் ஏவப்பட்ட இந்தியாவின் முதல் செயற்கைக்கோளுக்கும் அவர் பெயரே சூட்டப்பட்டது.

வராகமிகிரர்

உஜ்ஜயினியில் வாழ்ந்த வராகமிகிரர் (சுமார் கி.பி. 505–587) குப்தர் உச்சக் காலத்துக்குச் சற்றுப் பின் வந்தவர். அவரது "பஞ்ச சித்தாந்திகா" அக்காலத்தில் வழக்கில் இருந்த ஐந்து வானியல் முறைகளைச் சுருக்கித் தருகிறது. அவற்றில் "ரோமக", "பௌலிச" சித்தாந்தங்கள் வணிகத் தொடர்புகள் வழியே வந்த கிரேக்க, ரோமானிய வானியலின் தாக்கம் கொண்டவை. அவரது "பிருஹத் சம்ஹிதை" சகுனம், வானிலை, ரத்தினங்கள், கட்டடக்கலை எனப் பல துறைகளைத் தொகுக்கும் களஞ்சியம். அவர் அடிப்படையில் ஒரு சோதிடர்; அக்கால "அறிவியல்" சோதிடத்தோடு பின்னிப் பிணைந்திருந்தது. விக்கிரமாதித்தன் அவையின் "நவரத்தினங்களில்" அவரும் காளிதாசரும் இருந்ததாகச் சொல்லும் மரபு மிகப் பிற்காலத்தது; நம்பகமானதல்ல.

பூஜ்ஜியம்: எது உறுதி, எது விவாதம்?

இன்று உலகம் முழுவதும் பயன்படும் பூஜ்ஜியத்துடன் கூடிய பதின்ம இட மதிப்பு எண் முறை இந்தியாவில் உருவானது என்பதில் ஆய்வாளர்களிடையே பெரிய கருத்து வேறுபாடு இல்லை. ஆனால் அது எப்போது முழுமை பெற்றது என்பதுதான் விவாதம்.

• கி.பி. 499-க்குள் இட மதிப்பு முறை பயன்பாட்டில் இருந்தது என்பதை ஆரியபட்டரின் நூல் காட்டுகிறது.
• இன்றைய பாகிஸ்தானில் பெஷாவர் அருகே 1881-இல் கிடைத்த பக்ஷாலி கையெழுத்துப் பிரதியில் பூஜ்ஜியம் ஒரு புள்ளியாக எழுதப்பட்டுள்ளது. 2017-இல் ஆக்ஸ்போர்டு போட்லியன் நூலகம், அதன் ஓர் ஏடு கி.பி. 3 அல்லது 4-ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்தது என்று அறிவித்தது; "உலகின் மிகப் பழைய பூஜ்ஜியம்" என்று செய்திகள் பரவின. கிம் பிளாஃப்கர், தகாவோ ஹயாஷி போன்ற கணித வரலாற்றாசிரியர்கள் அதை மறுத்தனர். 2024-இல் வெளியான ஆக்ஸ்போர்டு அறிக்கை, அந்தப் பழைய அளவீடு தவறானது என்றும், ஏடுகள் ஏறத்தாழ கி.பி. 8 முதல் 10-ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்தவை என்றும் கூறுகிறது.
• காலம் உறுதியாகத் தெரிந்த, பூஜ்ஜியக் குறியுடன் கூடிய மிகப் பழைய கல்வெட்டுகள் இன்னும் பிற்பட்டவை: கம்போடியாவில் கி.பி. 683, குவாலியர் சதுர்புஜ் கோயிலில் கி.பி. 876.

சுருக்கமாக: குப்தர் காலத்திலேயே இட மதிப்புச் சிந்தனை நிலைபெற்றிருந்தது. ஆனால் பூஜ்ஜியத்தை ஒரு முழு எண்ணாகக் கொண்டு கூட்டல், பெருக்கல் விதிகளைத் தெளிவாக வகுத்தவர் கி.பி. 628-இல் நூல் எழுதிய பிரம்மகுப்தர்.

மருத்துவம்: சரகரும் சுஸ்ருதரும்

ஆயுர்வேதத்தின் இரு அடிப்படை நூல்களான "சரக சம்ஹிதை", "சுஸ்ருத சம்ஹிதை" பெரும்பாலும் குப்தர் சாதனைகளின் பட்டியலில் இடம்பெறுகின்றன. உண்மையில் அவை பல நூற்றாண்டுகளாக அடுக்கடுக்காக வளர்ந்த நூல்கள். அவற்றின் சில பகுதிகள் கி.மு. காலத்துக்கும் செல்லலாம்; இன்று நம்மிடம் உள்ள வடிவம் ஏறத்தாழ கி.பி. முதல் சில நூற்றாண்டுகளில் உருப்பெற்றது என்பது டொமினிக் வுஜாஸ்டிக் போன்ற ஆய்வாளர்களின் கருத்து. சரக சம்ஹிதையை நிறைவு செய்த திருடபலர் பெரும்பாலும் கி.பி. 4 அல்லது 5-ஆம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்தவராகக் கருதப்படுகிறார். சுஸ்ருத சம்ஹிதை அறுவை சிகிச்சைக்குப் புகழ்பெற்றது; மூக்கைச் சீரமைக்கும் முறையையும் அது விவரிக்கிறது.

காளிதாசரும் சமஸ்கிருத இலக்கியமும்

இக்காலத்தின் இலக்கியச் சிகரம் காளிதாசர். "அபிஞான சாகுந்தலம்", "விக்கிரமோர்வசீயம்", "மாளவிகாக்னிமித்திரம்" ஆகிய நாடகங்கள், "ரகுவம்சம்", "குமாரசம்பவம்" ஆகிய காவியங்கள், பிரிந்த யட்சன் மழைமேகத்திடம் தூது அனுப்பும் "மேகதூதம்" ஆகியவை அவருடையவை என்று பொதுவாக ஏற்கப்படுகின்றன. மேகத்தைத் தூது அனுப்பும் இந்த உத்தி, சங்கப் பாடல்களிலும் பிற்காலத் தமிழ்த் தூது இலக்கியங்களிலும் காணும் தூது மரபை நினைவூட்டுகிறது.

காளிதாசரின் காலம் உறுதியாகத் தெரியாது. அவரது நாடகத் தலைவனான சுங்க அரசன் அக்னிமித்திரனுக்கு (கி.மு. 2-ஆம் நூற்றாண்டு) பிறகும், அவரைப் புகழும் அய்ஹோளே கல்வெட்டுக்கு (கி.பி. 634) முன்பும் அவர் வாழ்ந்தார் என்பது மட்டுமே உறுதி. பல ஆய்வாளர்கள், அனைவரும் அல்ல, அவரை இரண்டாம் சந்திரகுப்தரின் காலத்தோடு (கி.பி. 5-ஆம் நூற்றாண்டு) இணைக்கின்றனர்.

இதே காலத்தை ஒட்டியவை என்று கருதப்படும் பிற நூல்கள் (இவற்றின் காலமும் விவாதத்துக்குரியதே):

• பஞ்சதந்திரம்: அரச குமாரர்களுக்கு நடைமுறை அறிவைக் கற்பிக்க விஷ்ணுசர்மர் சொன்னதாகக் கூறப்படும் விலங்குக் கதைகள். மூல நூல் கி.மு. 100 முதல் கி.பி. 500 வரையிலான காலத்தில் எப்போதோ உருவானது என்கிறது பிரிட்டானிகா. 6-ஆம் நூற்றாண்டில் பாரசீக மருத்துவர் பர்சோய் அதைப் பாரசீக மொழிக்கு மொழிபெயர்த்தார்; அரபு மொழியில் "கலீலா வ திம்னா" ஆகி ஐரோப்பா வரை சென்றது. தமிழிலும் பஞ்சதந்திரக் கதைகள் பரவலாக அறியப்பட்டவை.
• அமரகோசம்: அமரசிம்மர் தொகுத்த பாடல் வடிவ சமஸ்கிருதச் சொற்களஞ்சியம்; பெரும்பாலும் கி.பி. 4 முதல் 6-ஆம் நூற்றாண்டுக்குள் வைக்கப்படுகிறது.
• நாடகங்கள்: சூத்ரகரின் "மிருச்சகடிகம்", விசாகதத்தரின் "முத்ராராட்சசம்".
• புராணங்கள்: விஷ்ணு, வாயு, மத்ஸ்ய போன்ற பல புராணங்கள் இக்காலத்தில் பெருமளவு இன்றைய வடிவைப் பெற்றன; ஆனாலும் அவை பின்னரும் தொடர்ந்து வளர்ந்தன.

இது பிராமண மரபுக்கு மட்டுமான காலமும் அல்ல. அசங்கர், வசுபந்து, திக்நாகர் போன்ற பௌத்தத் தத்துவ அறிஞர்கள் இக்காலத்தவர். 5-ஆம் நூற்றாண்டில் குஜராத்தின் வலபியில் நடந்த சமண மாநாட்டில் சுவேதாம்பர ஆகமங்கள் எழுத்து வடிவம் பெற்றன. நாளந்தா பௌத்த மகாவிகாரமும் இக்காலத்தில்தான் தொடங்கியது; யுனெஸ்கோ அதன் தொடக்கத்தை கி.பி. 5-ஆம் நூற்றாண்டாகக் குறிப்பிடுகிறது.

சிற்பம்: மதுராவும் சாரநாத்தும்

அமைதியான, உள்நோக்கிய முகபாவமும் மென்மையான உடல் அமைப்பும் கொண்ட குப்தர் காலச் சிற்ப மரபு, பல நூற்றாண்டுகள் இந்திய, தென்கிழக்காசியக் கலையைப் பாதித்தது. இரண்டு மையங்கள் முக்கியமானவை:

• மதுரா: குஷாணர் காலம் முதலே சிற்ப மையம் (பார்க்க: பகுதி 14: குஷாணப் பேரரசு). இங்கு செம்மணற்கல்லில் செதுக்கப்பட்ட நின்ற நிலைப் புத்தர் சிலைகளில், உடலோடு ஒட்டிய ஆடை நூல் போன்ற மடிப்புகளாகக் காட்டப்படுகிறது.
• சாரநாத்: வாரணாசி அருகே, வெளிர்நிற சுனார் மணற்கல்லில், மடிப்பே இல்லாத மெல்லிய ஆடையுடன் கூடிய சிலைகள். முதல் போதனை செய்யும் அமர்ந்த நிலைப் புத்தர் சிலை (சுமார் கி.பி. 5-ஆம் நூற்றாண்டின் பிற்பகுதி) இந்தியக் கலையின் மிகப் புகழ்பெற்ற படைப்புகளில் ஒன்று.

விதிஷா அருகே உதயகிரிக் குடைவரைகளில், பூமித் தேவியை மீட்கும் வராக அவதாரச் சிற்பம் சுமார் கி.பி. 401-ஐச் சேர்ந்தது.

தொடக்ககாலக் கோயில்கள்

வட இந்தியாவின் முதல் தனித்து நிற்கும் கற்கோயில்கள் இக்காலத்தில்தான் தோன்றின. சாஞ்சியின் "17-ஆம் கோயில்" போன்றவை தட்டைக் கூரையும் தூண் முகமண்டபமும் கொண்ட சிறிய சதுரக் கருவறைகள். கி.பி. 6-ஆம் நூற்றாண்டின் தொடக்கத்தைச் சேர்ந்ததாகக் கருதப்படும் உத்தரப் பிரதேசத்தின் தேவ்கட் தசாவதாரக் கோயிலில் கருவறைக்கு மேல் விமானம் இருந்தது; அதன் சுவர்களில் அனந்தசயன விஷ்ணு, கஜேந்திர மோட்சம், நர-நாராயணர் சிற்பங்கள் உள்ளன. கான்பூர் அருகே பிதர்காவில் சுடுமண் சிற்பங்களுடன் கூடிய செங்கல் கோயில் இன்றும் நிற்கிறது.

அஜந்தா: வாகாடகர் ஆதரவில் ஓவியங்கள்

மகாராஷ்டிராவின் அஜந்தா குகைகள் குப்தப் பேரரசுக்கு வெளியே உள்ளன. கி.மு. 2, 1-ஆம் நூற்றாண்டுகளைச் சேர்ந்த சில குகைகள் முதல் கட்டம்; கி.பி. 5-ஆம் நூற்றாண்டில் மிகப் பெரிய இரண்டாம் கட்டம். 16, 17-ஆம் குகைக் கல்வெட்டுகள் வாகாடக மன்னர் ஹரிசேனரோடு தொடர்புடைய கொடையாளர்களைக் குறிப்பிடுகின்றன; அவர்களில் அவரது அமைச்சர் வராகதேவரும் ஒருவர். புத்தரின் முற்பிறவிக் கதைகளான ஜாதகக் கதைகளை இந்தச் சுவரோவியங்கள் சொல்கின்றன.

இரண்டாம் கட்டம் எவ்வளவு காலம் நீடித்தது என்பது விவாதம். கலை வரலாற்றாசிரியர் வால்டர் ஸ்பிங்க், பெரும்பாலான வேலைகள் சுமார் கி.பி. 460 முதல் 480 வரையிலான குறுகிய காலத்தில் நடந்தன என்ற "குறுகிய காலவரிசையை" முன்வைத்தார். ஹான்ஸ் பக்கர் போன்றோர் அது 6-ஆம் நூற்றாண்டு வரை நீண்டது என்கின்றனர்; இந்தியத் தொல்லியல் துறையின் விளக்கமும் நீண்ட காலத்தையே குறிப்பிடுகிறது.

துருப்பிடிக்காத இரும்புத் தூண்

டெல்லி குதுப் வளாகத்தில் உள்ள இரும்புத் தூண் சுமார் 7.2 மீட்டர் உயரமும் ஏறத்தாழ ஆறு டன் எடையும் கொண்டது. அதன் கல்வெட்டு "சந்திரன்" என்ற அரசனைப் புகழ்கிறது; அவர் இரண்டாம் சந்திரகுப்தர் என்பது பெரும்பான்மைக் கருத்து. விஷ்ணுபதம் என்ற மலையில் விஷ்ணுவின் கொடிமரமாக அது நிறுவப்பட்டதாகக் கல்வெட்டு கூறுகிறது; அந்த மலை எங்கே, தூண் எப்போது டெல்லிக்கு வந்தது என்பவை உறுதியாகத் தெரியவில்லை.

1,600 ஆண்டுகளாக அது துருப்பிடித்து அழியாதது ஏன்? ஐஐடி கான்பூர் உலோகவியல் அறிஞர் ஆர். பாலசுப்பிரமணியம் ஆய்வுகளின்படி, சூடான இரும்புக் கட்டிகளை அடித்து இணைத்துச் செய்யப்பட்ட இந்த இரும்பில் பாஸ்பரஸ் அதிகம். அது, டெல்லியின் ஈரம்-வறட்சி மாறிமாறி வரும் தட்பவெப்பத்தின் உதவியுடன், மேற்பரப்பில் மெல்லிய பாதுகாப்புப் படலத்தை உருவாக்கியது. ஆக, இது "மறைந்துபோன ரகசியக் கலவை" அல்ல; திறமையான கொல்லர் கலையின் சான்று.

நாணயங்கள் என்னும் கலைப்படைப்புகள்

குப்தர்களின் பொன் நாணயங்கள் (தீனாரம்) சிறிய கலைப்படைப்புகள். வில்லேந்திய அரசன், குதிரை வீரன், சிங்கத்தைக் கொல்பவன், வீணை வாசிப்பவன் எனப் பல வடிவங்களில் அரசர்களைக் காட்டுகின்றன. முதலாம் குமாரகுப்தரின் நாணயம் ஒன்றில் அவர் முருகனின் (கார்த்திகேயன்) வாகனமான மயிலுக்கு உணவளிக்கிறார். பிற்காலத்தில் நாணயங்களில் பொன்னின் அளவு குறைந்தது, பேரரசின் நெருக்கடிக்கு ஒரு சான்று.

அதே காலத்தில் தமிழகத்தில்

வடக்கே குப்தர்கள் ஆண்ட இதே நூற்றாண்டுகள் தமிழகத்தில் களப்பிரர் காலம் (பார்க்க: தமிழ் வரலாறு பகுதி 13). அரசியல் தெளிவில்லாத காலமாகத் தோன்றினாலும் இலக்கியம் தேங்கவில்லை. பதினெண் கீழ்க்கணக்கு நூல்களில் பல, சமண, பௌத்தச் சிந்தனைகளின் தாக்கத்துடன், இக்காலத்தை ஒட்டியவை என்று கருதப்படுகின்றன. "சிலப்பதிகாரம்", "மணிமேகலை" ஆகிய காப்பியங்களும் பெரும்பாலும் கி.பி. 5 அல்லது 6-ஆம் நூற்றாண்டில் வைக்கப்படுகின்றன; ஆனால் அவற்றின் காலமும் விவாதத்துக்குரியதே (பார்க்க: தமிழ் வரலாறு பகுதி 12). மணிமேகலையில் வரும் பௌத்த அளவையியல் விவாதங்கள், வட இந்தியாவில் திக்நாகர் போன்றோர் வளர்த்த சிந்தனையோடு ஒப்பிடப்படுகின்றன; திக்நாகர் காஞ்சிப் பகுதியைச் சேர்ந்தவர் என்பது திபெத்திய மரபு.

காஞ்சிபுரம் சமஸ்கிருத, பௌத்தக் கல்வியின் மையமாக வளர்ந்தது. 7-ஆம் நூற்றாண்டில் பல்லவ மன்னர் முதலாம் மகேந்திரவர்மன் சமஸ்கிருதத்தில் "மத்தவிலாச பிரகசனம்" என்ற நகைச்சுவை நாடகம் எழுதினார்; மண்டகப்பட்டில் தமிழகத்தின் முதல் குடைவரைக் கோயில்களில் ஒன்றை அமைத்தார் (பார்க்க: தமிழ் வரலாறு பகுதி 14). வடக்கே குப்தர்-வாகாடகர் காலத்தில் தொடங்கிய கோயில், குடைவரைக் கலை தெற்கே பல்லவர்களிடம் புதிய வடிவம் பெற்றது என்று சொல்லலாம்.

முக்கியக் குறிப்புகள்

• ஆரியபட்டரின் "ஆரியபட்டீயம்" (கி.பி. 499) இட மதிப்பு முறை, π ≈ 3.1416, பூமியின் சுழற்சி ஆகியவற்றைப் பேசுகிறது.
• பூஜ்ஜியத்தின் தொடக்கம் விவாதத்தில் உள்ளது; பக்ஷாலி பிரதியின் காலம் 2024-இல் கி.பி. 8–10-ஆம் நூற்றாண்டு என்று திருத்தப்பட்டது.
• காளிதாசர் பெரும்பாலும் கி.பி. 5-ஆம் நூற்றாண்டினர்; ஆனால் அது உறுதியல்ல.
• அஜந்தா ஓவியங்கள் வாகாடகர் ஆதரவில் உருவானவை; அவற்றின் காலவரிசை விவாதத்தில் உள்ளது.
• டெல்லி இரும்புத் தூணின் நீடித்த தன்மைக்குக் காரணம் பாஸ்பரஸ் நிறைந்த இரும்பும் பாதுகாப்புப் படலமும்.

அடுத்த பகுதி

19-ஆம் பகுதியில் ஹர்ஷவர்த்தனரும் யுவான் சுவாங் கண்ட இந்தியாவும்: வட இந்தியாவின் கடைசிப் பெரும் பேரரசர்களில் ஒருவரான ஹர்ஷரையும், அவரது அவையையும் நாளந்தாவையும் விவரித்த சீனப் பயணியையும் பார்ப்போம்.

ஆதாரங்கள் (Sources)

• Encyclopaedia Britannica, Aryabhata, Varahamihira, Kalidasa and Panchatantra
• Plofker, K. (2009), Mathematics in India, Princeton University Press; Plofker, K. et al. (2017), "The Bakhshali Manuscript: A Response to the Bodleian Library's Radiocarbon Dating", History of Science in South Asia 5
• Chivall, D. et al. (2024), Radiocarbon dating of the Bakhshali manuscript, University of Oxford
• Wujastyk, D. (2003), The Roots of Ayurveda, Penguin
• UNESCO World Heritage Centre, Ajanta Caves and Nalanda Mahavihara; Archaeological Survey of India, Ajanta Caves
• Spink, W. M. (2005-2017), Ajanta: History and Development, Brill
• Balasubramaniam, R. (2000), "On the corrosion resistance of the Delhi iron pillar", Corrosion Science 42
• Williams, J. G. (1982), The Art of Gupta India: Empire and Province, Princeton University Press
• Nilakanta Sastri, K. A. (1955), A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar, Oxford University Press
• Thapar, R. (2002), Early India: From the Origins to AD 1300; Singh, U. (2008), A History of Ancient and Early Medieval India