இந்திய வரலாறு பகுதி 13: மௌரியருக்குப் பின்: சுங்கர்கள், கண்வர்கள், இந்தோ-கிரேக்கர்கள்

இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 13-ஆம் பகுதி.

இந்தத் தொடரின் 12-ஆம் பகுதியில், கலிங்கப் போர் முதல் தம்மக் கல்வெட்டுகள் வரை மாமன்னர் அசோகரின் வாழ்க்கையைப் பார்த்தோம்; அவருக்குப் பின் வந்த வாரிசுகளின் காலத்தில் மௌரியப் பேரரசு தளர்ந்ததையும் கண்டோம். சுமார் கி.மு. 185-இல், கடைசி மௌரிய மன்னர் தன் படைகளின் முன்னிலையிலேயே கொல்லப்பட்டார். இந்தியாவின் முதல் பெரும் பேரரசு அத்துடன் முடிவுக்கு வந்தது.

அதன் பின் ஒரே பேரரசு எழவில்லை. கங்கைச் சமவெளியையும் மத்திய இந்தியாவையும் சுங்கர்களும் பின்னர் கண்வர்களும் ஆண்டனர். வடமேற்கில் பாக்ட்ரியாவிலிருந்து வந்த இந்தோ-கிரேக்க மன்னர்கள் காந்தாரத்தையும் பஞ்சாபையும் கைப்பற்றினர். கலிங்கத்தில் சமண மன்னர் காரவேலர் எழுந்தார்; அவரது கல்வெட்டு தமிழகத்தையும் குறிப்பிடுகிறது. இந்தக் காலத்துச் சான்றுகள் குறைவு, பல முரண்பாடானவை; எனவே கீழே உள்ள ஆண்டுகள் பெரும்பாலும் தோராயமானவை.

கி.மு. 185: படை அணிவகுப்பில் ஓர் ஆட்சி மாற்றம்

புராணங்களும், ஏழாம் நூற்றாண்டில் பாணர் எழுதிய ஹர்ஷசரிதமும் இந்த நிகழ்வைச் சொல்கின்றன. கடைசி மௌரிய மன்னர் பிருகத்ரதர் படை அணிவகுப்பைப் பார்வையிட்டுக் கொண்டிருந்தபோது, அவரது படைத்தலைவர் (சேனானி) புஷ்யமித்திரர் அவரைக் கொன்று அரியணையைக் கைப்பற்றினார். இது கி.மு. 187–184 இடைப்பட்ட காலத்தில் நடந்திருக்கலாம்; "சுமார் கி.மு. 185" என்பது வசதிக்கான தோராய ஆண்டு.

புஷ்யமித்திரர் ஒரு பிராமணர். புராணங்களின்படி அவர் 36 ஆண்டுகள் ஆண்டார்; பத்து சுங்க மன்னர்கள் மொத்தம் 112 ஆண்டுகள் ஆட்சி செய்தனர். வியப்பான செய்தி: "சுங்கர்" என்ற பெயர் ஒரே ஒரு கல்வெட்டில்தான் வருகிறது, அதுவும் பார்ஹுத் ஸ்தூபியின் வாயிலில், "சுகர்களின் ஆட்சியில்" என்று; அந்த வாசிப்பும் உறுதியானதல்ல. நாம் "சுங்கப் பேரரசு" என்று சொல்வது பெரும்பாலும் நூல்கள், நாணயங்கள், சிதறிய கல்வெட்டுகளிலிருந்து அறிஞர்கள் மீட்டெடுத்த சித்திரமே.

புஷ்யமித்திரர்: அசுவமேதமும் சர்ச்சையும்

பாடலிபுத்திரம், அயோத்தி, விதிசை ஆகியவை அடங்கிய மௌரியரின் மையப் பகுதியே அவரது ஆட்சிப் பரப்பு. அவரிடமிருந்து ஆறாம் தலைமுறை என்று தன்னைக் குறிப்பிடும் தனதேவன் என்பவர் பின்னாளில் பொறித்த அயோத்திக் கல்வெட்டு, புஷ்யமித்திரர் இரண்டு அசுவமேத யாகங்கள் செய்தவர் என்று புகழ்கிறது. காளிதாசரின் மாளவிகாக்னிமித்திரம் நாடகத்தில், யாகக் குதிரையைக் காத்துச் சென்ற அவரது பேரன் வசுமித்திரன் யவனக் (கிரேக்க) குதிரைப்படையை வென்றதாக வருகிறது.

பௌத்த நூல்கள் அவரைக் கடுமையாகச் சித்தரிக்கின்றன. அசோகாவதானம், அவர் பௌத்தத்தை அழிக்கப் புறப்பட்டு, பாடலிபுத்திரத்தின் குக்குடாராம விகாரையைத் தாக்கி, பஞ்சாபின் சாகலத்தில் ஒவ்வொரு துறவியின் தலைக்கும் பரிசு அறிவித்ததாகச் சொல்கிறது. ஆனால் பல வரலாற்றாசிரியர்கள் இதைப் பகைமை கலந்த மரபுக் கதையாகவே பார்க்கின்றனர்: அப்போது புழக்கத்தில் இல்லாத ரோமானிய "தினார்" நாணயங்களில் பரிசு என்று அது சொல்கிறது; சுங்கர் காலத்திலேயே பார்ஹுத், சாஞ்சி போன்ற பௌத்தத் தலங்கள் செழித்தன. சாஞ்சியிலும் தட்சசீலத்திலும் இக்காலத்தில் சில சேதங்கள் நடந்ததாக ஜான் மார்ஷல் கருதினார். சுருக்கமாக: புஷ்யமித்திரர் வேத வேள்விகளை ஆதரித்தார், பௌத்தர்கள் அவரைப் பகைவராக நினைவுகூர்ந்தனர், ஆனால் திட்டமிட்ட ஒடுக்குமுறைக்கான சான்று வலுவற்றது.

விதிசையும் பிற்காலச் சுங்கர்களும்

புஷ்யமித்திரரின் மகன் அக்னிமித்திரர், இன்றைய மத்தியப் பிரதேசத்தில் பேட்வா நதிக்கரையில் உள்ள விதிசையில் (பெஸ்நகர்) ஆளுநராக இருந்தார்; காளிதாசரின் நாடகத்தின் நாயகனும் அவரே. கங்கைச் சமவெளியையும் தக்காணத்தையும் இணைத்த வணிகப் பாதையில் இருந்த விதிசை, பிற்காலச் சுங்கர்களின் உண்மையான மையமாக வளர்ந்தது. அக்னிமித்திரருக்குப் பின் புராணப் பட்டியலில் பெயர்கள் மட்டுமே உள்ளன; கடைசியில் பாகவதர், தேவபூதி. மதுரா, பாஞ்சாலம் போன்ற இடங்களில் உள்ளூர் மன்னர்கள் தங்கள் பெயரில் நாணயம் வெளியிட்டனர்; சுங்கர்களுடன் அவர்களுக்கு இருந்த உறவு தளர்வானதாகவே தெரிகிறது.

ஹெலியோடோரஸ் தூண்: ஒரு கிரேக்கத் தூதரின் கருடத் தூண்

இந்தக் காலத்தின் மிக உயிர்ப்பான சான்று, போபாலிலிருந்து சுமார் 60 கி.மீ. தொலைவில் பெஸ்நகரில் உள்ள ஒரு கல் தூண். ஊர் மக்கள் அதை "கம்பா பாபா" என்று குங்குமம் பூசி வழிபட்டு வந்தனர். 1909-இல் அந்தப் பூச்சு அகற்றப்பட்டபோதுதான், அதில் பிராமி எழுத்தில் ஒரு கல்வெட்டு இருப்பது தெரிந்தது. அது சொல்வது: "தேவர்களின் தேவனான வாசுதேவனுக்கான இந்தக் கருடத் தூணை", தட்சசீலத்தைச் சேர்ந்த தியோனின் மகனும் பாகவதருமான ஹெலியோடோரஸ் நிறுவினார்; அவர் யவன மாமன்னர் அந்தியால்கிடஸ் அனுப்பிய தூதராக, மன்னர் காசிபுத்திர பாகபத்திரரின் 14-ஆம் ஆட்சியாண்டில் வந்தவர். இன்னொரு வரி, அழியா நிலைக்கு மூன்று படிகள் என்று தன்னடக்கம், ஈகை, விழிப்புணர்வு ஆகியவற்றைக் குறிப்பிடுகிறது.

இந்தத் தூண் சுமார் கி.மு. 113–100 காலத்தியது. ஒரு கிரேக்கர் தன்னை வாசுதேவ-கிருஷ்ணரின் பக்தர் என்று அறிவிக்கும் இந்தக் கல்வெட்டு, பின்னாளில் வைணவமாக வளர்ந்த பாகவத வழிபாட்டுக்கான மிகப் பழைய, காலம் கணிக்கக்கூடிய சான்றுகளில் ஒன்று. அருகே நடந்த அகழாய்வில் நீள்வட்ட வடிவக் கோயிலின் அடித்தளமும் கிடைத்தது. ஹெலியோடோரஸ் உண்மையில் "மதம் மாறினாரா", அல்லது தூதுவர் என்ற முறையில் உள்ளூர்த் தெய்வத்துக்குக் காணிக்கை செலுத்தினாரா என்பதும், பாகபத்திரர் சுங்க மன்னரா உள்ளூர் அரசரா என்பதும் இன்னும் விவாதத்தில் உள்ளன. எப்படியிருந்தாலும், கிரேக்க அரசவைகளும் இந்திய அரசவைகளும் போரிட்டது மட்டுமல்ல, தூதர்களையும் பரிமாறிக்கொண்டன.

பார்ஹுத்தும் சாஞ்சியும்: சுங்கர் காலப் பௌத்தக் கலை

மத்தியப் பிரதேசத்தின் சத்னா மாவட்டத்தில் உள்ள பார்ஹுத் ஸ்தூபியை 1873-இல் அலெக்சாண்டர் கன்னிங்காம் கண்டறிந்தார். அதைச் சுற்றியிருந்த கல் வேலியின் தூண்களில் ஜாதகக் கதைகள், யட்சர்–யட்சிகள், கொடை தந்தவர்களின் பெயர்களைச் சொல்லும் பிராமிக் குறிப்புகள் நிறைந்துள்ளன; கொடையாளர்களில் பலர் சாதாரண நகர மக்கள். வேலி சுமார் கி.மு. 125–100, வாயில் சுமார் கி.மு. 100–75 காலத்தியவை என்பது பொதுவான கருத்து; சில அறிஞர்கள் இன்னும் பிந்தைய காலத்தைச் சொல்கின்றனர். இன்று பெரும்பாலான சிற்பங்கள் கொல்கத்தாவின் இந்திய அருங்காட்சியகத்தில் உள்ளன.

சாஞ்சியில், அசோகர் கட்டிய செங்கல் ஸ்தூபி சுங்கர் காலத்தில் ஏறக்குறைய இரு மடங்காகப் பெரிதாக்கப்பட்டு, கல்லால் மூடப்பட்டு, படிக்கட்டுகள், சுற்றுப்பாதை, கல் வேலி, உச்சியில் ஹர்மிகா ஆகியவை சேர்க்கப்பட்டன என்று யுனெஸ்கோ குறிப்பிடுகிறது. 2, 3-ஆம் ஸ்தூபிகளும் இதே காலத்தவை; 3-ஆம் ஸ்தூபியில் புத்தரின் சீடர்களான சாரிபுத்திரர், மொக்கல்லானர் ஆகியோரின் நினைவுச் சின்னங்கள் வைக்கப்பட்டிருந்தன. புகழ்பெற்ற செதுக்கு வாயில்கள் பிற்காலத்தில், சாதவாகனர் காலத்தில் சேர்க்கப்பட்டவை.

பதஞ்சலியும் சமஸ்கிருத மறுமலர்ச்சியும்

பாணினியின் இலக்கணத்துக்கு மகாபாஷ்யம் என்ற பேருரை எழுதிய பதஞ்சலி கி.மு. இரண்டாம் நூற்றாண்டின் நடுப்பகுதியைச் சேர்ந்தவர் என்று கருதப்படுகிறது. அதற்கு அவரது உதாரணங்களே சான்று: அண்மைக் கால நிகழ்வுக்கான வினைவடிவத்தை விளக்க "யவனன் சாகேதத்தை முற்றுகையிட்டான்" என்றும், நிகழ்காலத்தை விளக்க "இங்கே நாங்கள் புஷ்யமித்திரருக்காக வேள்வி செய்கிறோம்" என்றும் எழுதுகிறார். யோக சூத்திரம் எழுதியவரும் இவரும் ஒருவரா என்பது விவாதத்துக்குரியது.

கண்வர்கள்: நான்கு மன்னர்கள், 45 ஆண்டுகள்

சுங்க வம்சம் தொடங்கியது போலவே முடிந்தது. பாணரின் கூற்றுப்படி, கடைசி சுங்க மன்னர் தேவபூதி, தன் பிராமண அமைச்சர் வாசுதேவர் தீட்டிய சதியில் சுமார் கி.மு. 73–72-இல் கொல்லப்பட்டார். வாசுதேவர் தொடங்கிய கண்வ வம்சத்தை புராணங்கள் "சுங்கர்களின் பணியாளர்கள்" என்கின்றன. வாசுதேவர், பூமிமித்திரர், நாராயணர், சுசர்மர் என்ற நான்கு மன்னர்கள் சுமார் 45 ஆண்டுகள், அதாவது ஏறக்குறைய கி.மு. 28 வரை, ஆண்டனர். அவர்களின் நாணயங்கள் பெரும்பாலும் விதிசைப் பகுதியில் கிடைப்பதால், அது ஒரு சிறிய மத்திய இந்திய அரசாகவே இருந்திருக்கலாம். தக்காணத்தில் எழுந்த ஆந்திர (சாதவாகன) மன்னர் கடைசிக் கண்வரை வீழ்த்தியதாகப் புராணங்கள் சொல்கின்றன.

இந்தோ-கிரேக்கர்கள்: பாக்ட்ரியாவிலிருந்து பஞ்சாப் வரை

அலெக்சாண்டருக்குப் பின் இன்றைய வடக்கு ஆப்கானிஸ்தானின் பாக்ட்ரியாவில் குடியேறிய கிரேக்கர்கள், சுமார் கி.மு. 250-இல் தனி அரசு அமைத்தனர். சுமார் கி.மு. 200–180-இல் அதன் மன்னர் டெமெட்ரியஸ் இந்துகுஷ் மலைகளைக் கடந்து காபூல் பள்ளத்தாக்கையும் அரகோசியாவையும் கைப்பற்றினார்; யானைத் தலைக்கவசம் அணிந்த அவரது நாணய உருவம், இந்திய வெற்றியின் பெருமிதம். அடுத்த இரண்டு நூற்றாண்டுகளில் முப்பதுக்கும் மேற்பட்ட இந்தோ-கிரேக்க மன்னர்கள் அறியப்படுகின்றனர், பெரும்பாலும் அவர்களின் நாணயங்கள் மூலமாகவே. ஒரு பக்கம் கிரேக்கம், மறுபக்கம் பிராமி அல்லது கரோஷ்டி எழுத்து கொண்ட இருமொழி நாணயங்கள் அவர்களின் தனிச் சிறப்பு; அகத்தோக்ளிஸ் மன்னரின் சில நாணயங்களில் வாசுதேவ-கிருஷ்ணர், பலராமர் உருவங்களும் உள்ளன.

தமிழ் வாசகர்களுக்கு "யவனர்" என்ற சொல் பழக்கமானதே. சங்கப் பாடல்கள் குறிப்பிடும் யவனர்கள் பெரும்பாலும் கடல் வழியே வந்த கிரேக்க–ரோமானிய வணிகர்கள்; வடமேற்கில் நிலவழியே வந்து ஆட்சி அமைத்த இந்த யவன மன்னர்கள் வேறு. அந்த வணிகக் கதையை தமிழக வரலாற்றின் 10-ஆம் பகுதியில் விரிவாகப் பார்த்தோம்.

மெனாண்டரும் "மிலிந்த பஞ்ஹ"வும்

இந்தோ-கிரேக்க மன்னர்களில் தலைசிறந்தவர் மெனாண்டர் (சுமார் கி.மு. 165/155–130); அவரது தலைநகர் இன்றைய பாகிஸ்தானின் சியால்கோட் (சாகலம்) எனக் கருதப்படுகிறது. யவனர்கள் சாகேதம், மதுரா ஆகியவற்றைக் கடந்து பாடலிபுத்திரத்தின் மண் கோட்டைகள் வரை வந்ததாக யுக புராணம் சொல்கிறது; நிலைத்த வெற்றி இல்லாவிட்டாலும் கங்கைச் சமவெளிக்குள் ஆழமான படையெடுப்பு நடந்தது என்பதைப் பல அறிஞர்கள் ஏற்கின்றனர்.

பௌத்த இலக்கியத்தில் மெனாண்டர் மிலிந்தர் என்று நினைவுகூரப்படுகிறார். பாலி மொழி நூலான மிலிந்த பஞ்ஹ ("மிலிந்தரின் கேள்விகள்"), அவர் துறவி நாகசேனருடன் ஆன்மா, மறுபிறப்பு, கர்மம் பற்றி விவாதிப்பதாகச் சித்தரிக்கிறது. "தேர்" என்பது சக்கரம், அச்சு, நுகம் போன்ற பாகங்களின் தொகுப்புக்கான பெயர் மட்டுமே, அதுபோலவே "நான்" என்பதும் என்று நாகசேனர் விளக்கும் தேர் உவமை புகழ்பெற்றது. மன்னர் பௌத்தரானார் என்று அந்நூல் சொல்கிறது; ஆனால் கிரேக்க வரலாற்றாசிரியர் புளூட்டார்க், அவர் போர் முகாமில் இறந்ததாகவும் அவரது சாம்பலை நகரங்கள் பங்கிட்டுக் கொண்டதாகவும் எழுதுகிறார். அந்நூல் பல நூற்றாண்டுகளில் வளர்ந்த இலக்கியம், நேரடிப் பதிவு அல்ல.

மெனாண்டருக்குப் பின் அந்த அரசு சிதறியது. மத்திய ஆசியாவிலிருந்து வந்த சகர்கள் (இந்தோ-சித்தியர்கள்) வடமேற்கைக் கைப்பற்றினர்; கடைசி இந்தோ-கிரேக்க மன்னர்கள் சுமார் கி.பி. 10-இல் மறைகின்றனர்.

காரவேலரும் "தமிழ் நாடுகளின் கூட்டணியும்"

அசோகர் பெரும் விலை கொடுத்து வென்ற கலிங்கம், சேதி (மகாமேகவாகன) வம்சத்தின் கீழ் மீண்டும் எழுந்தது. அதன் புகழ்பெற்ற மன்னர் காரவேலர், புவனேஸ்வர் அருகே உதயகிரி மலையில் உள்ள ஹாத்திகும்பா ("யானைக் குகை") மேல்விளிம்பில் பிராகிருத மொழியில், பிராமி எழுத்தில், 17 வரிக் கல்வெட்டைப் பொறித்தார். அது அருகர்களுக்கு வணக்கம் சொல்லித் தொடங்குகிறது; காரவேலர் ஒரு சமண மன்னர். ஆண்டு வாரியாக அவரது சாதனைகளை அது பட்டியலிடுகிறது: புயலால் சேதமான தலைநகரைச் சீரமைத்தது, நந்த மன்னர் வெட்டிய கால்வாயை நீட்டித்தது, சாதவாகன மன்னர் சாதகர்ணியை எதிர்த்தது, நந்தர்கள் எடுத்துச் சென்ற "கலிங்க ஜினர்" சிலையை மகதத்திலிருந்து மீட்டு வந்தது.

நமக்கு மிக முக்கியமானது 11-ஆம் வரி. அதில், கலிங்கத்துக்கு அச்சுறுத்தலாக 113 ஆண்டுகள் நீடித்த "த்ரமிர தேச சங்காதம்", அதாவது தமிழ் நாடுகளின் கூட்டணியை அவர் உடைத்ததாகச் சொல்கிறார். 13-ஆம் வரி, பாண்டிய மன்னரிடமிருந்து முத்துகளும் மணிகளும் யானைகளும் குதிரைகளும் வந்ததாகக் கூறுகிறது. சேர, சோழ, பாண்டியர் என்ற மூவேந்தர்களின் அரசுகள் அன்றே வட இந்திய அரசியலில் கணக்கில் கொள்ளப்பட்ட சக்தியாக இருந்தன என்பதற்கு இது அரிய வெளிச் சான்று. அசோகரின் கல்வெட்டுகளும் இவர்களைப் பேரரசுக்கு வெளியே உள்ள அண்டை நாடுகளாகக் குறிப்பிட்டதை முந்தைய பகுதியில் பார்த்தோம்.

ஆனால் எச்சரிக்கை தேவை. கல்வெட்டு மிகவும் தேய்ந்துள்ளது; நடுப்பகுதி வரிகள் அறிஞர்களால் வெவ்வேறு விதமாக வாசிக்கப்படுகின்றன. "113 ஆண்டுகள்" என்ற எண்ணும், "டெமெட்ரியஸ் மதுராவுக்குப் பின்வாங்கினார்" என்ற பழைய வாசிப்பும், மகத மன்னரைப் புஷ்யமித்திரருடன் இணைக்கும் கருத்தும் இன்று பெரிதும் சந்தேகத்துக்குரியவை. எழுத்தமைதியின் அடிப்படையில் காரவேலர் பெரும்பாலும் கி.மு. முதலாம் நூற்றாண்டைச் சேர்ந்தவர் எனக் கருதப்படுகிறார். இதே காலத்தில் தமிழகத்தில் குகைத்தளங்களில் பொறிக்கப்பட்ட தமிழ்-பிராமி கல்வெட்டுகளும் சமணத் துறவிகளுடன் தொடர்புடையவை என்பது குறிப்பிடத்தக்கது.

முக்கியக் குறிப்புகள்

• சுமார் கி.மு. 185-இல் படைத்தலைவர் புஷ்யமித்திர சுங்கர், கடைசி மௌரியரான பிருகத்ரதரைக் கொன்று சுங்க வம்சத்தைத் தொடங்கினார்; அது சுமார் கி.மு. 73 வரை நீடித்தது.
• புஷ்யமித்திரர் பௌத்தர்களை ஒடுக்கினார் என்ற பௌத்தக் கதைகள் சர்ச்சைக்குரியவை; அவரது வம்ச காலத்திலேயே பார்ஹுத், சாஞ்சி கலை செழித்தது.
• பெஸ்நகர் ஹெலியோடோரஸ் தூண் (சுமார் கி.மு. 113–100), யவனத் தூதர் ஒருவர் வாசுதேவனைப் போற்றியதைப் பதிவு செய்கிறது.
• கண்வர்கள் (சுமார் கி.மு. 73–28) நான்கு மன்னர்கள் மட்டுமே; சாதவாகனர்கள் அவர்களை வீழ்த்தியதாகப் புராணங்கள் சொல்கின்றன.
• டெமெட்ரியஸ் முதல் மெனாண்டர் (மிலிந்தர்) வரையிலான இந்தோ-கிரேக்கர்கள் இருமொழி நாணயங்களை வெளியிட்டனர்.
• காரவேலரின் ஹாத்திகும்பா கல்வெட்டு தமிழ் நாடுகளின் கூட்டணியையும் பாண்டியரின் பரிசுகளையும் குறிப்பிடுகிறது; ஆனால் அதன் பல வாசிப்புகள் விவாதத்துக்குரியவை.

அடுத்த பகுதி

14-ஆம் பகுதியில், குஷாணப் பேரரசையும் கனிஷ்கரையும் பார்ப்போம்: மத்திய ஆசிய நாடோடிக் குலங்கள் ஆமூ தர்யா முதல் கங்கை வரை பேரரசு அமைத்தது எப்படி, காந்தார, மதுரா கலைகள் புத்தருக்கு மனித உருவம் தந்தது எப்படி என்று.

ஆதாரங்கள் (Sources)

• Encyclopaedia Britannica, Shunga dynasty; Kanva dynasty; Menander; Bharhut
• UNESCO World Heritage Centre, Buddhist Monuments at Sanchi
• World History Encyclopedia, Indo-Greek Kingdom
• Rhys Davids, T. W., trans. (1890), The Questions of King Milinda, Sacred Books of the East vol. 35
• Jayaswal, K. P. and Banerji, R. D. (1920), "The Hathigumpha Inscription of Kharavela", Epigraphia Indica 20, Archaeological Survey of India
• Sircar, D. C. (1965), Select Inscriptions Bearing on Indian History and Civilization, vol. 1, University of Calcutta
• Salomon, R. (1998), Indian Epigraphy, Oxford University Press
• Thapar, R. (2002), Early India: From the Origins to AD 1300, University of California Press
• Singh, U. (2008), A History of Ancient and Early Medieval India, Pearson
• Narain, A. K. (1957), The Indo-Greeks, Clarendon Press
• Mahadevan, I. (2003), Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D., Cre-A and Harvard University

முகப்புப் படம்: மத்தியப் பிரதேசத்தின் சாஞ்சியில் உள்ள 3-ஆம் ஸ்தூபி; கல் வேலியும் படிக்கட்டும் கொண்ட சுங்கர் காலத்து (கி.மு. 2-ஆம் நூற்றாண்டு) ஸ்தூபி; அதன் ஒற்றைச் செதுக்கு வாயில் பின்னாளில் சேர்க்கப்பட்டது. படம்: Biswarup Ganguly, விக்கிமீடியா காமன்ஸ் வழியாக, CC BY 3.0 உரிமத்தின் கீழ் (வெட்டி அளவு மாற்றப்பட்டது; சிறிய அறிவிப்புப் பலகை நீக்கப்பட்டது).