இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 34-ஆம் பகுதி (மொத்தம் 47 பகுதிகள்). முந்தைய பகுதி: பகுதி 33: ஔரங்கசீப்பும் முகலாயப் பேரரசின் வீழ்ச்சியும்.
கடந்த பகுதியில், ஔரங்கசீப் தம் வாழ்வின் கடைசி இருபத்தைந்து ஆண்டுகளை தக்காணத்தில் கோட்டை கோட்டையாக முற்றுகையிட்டுக் கழித்ததைப் பார்த்தோம். அந்தக் கோட்டைச் சுவர்களின் மறுபக்கத்தில் இருந்தவர்களின் கதைதான் இந்தப் பகுதி. புனே அருகே மலைப்பகுதியில் ஒரு ஜாகீர்தாரின் மகனாக வளர்ந்த இளைஞர், முடிசூடிய மன்னராக உயர்ந்து, தமக்குப் பிறகும் முகலாயப் பேரரசையே தாங்கி நிற்கும் வலிமையுள்ள ஓர் அரசை உருவாக்கினார். அவர்தான் சத்ரபதி சிவாஜி. இந்திய வரலாற்றில் மிகவும் போற்றப்படும் அவரைப் பற்றிப் பல புனைவுகளும் வளர்ந்துள்ளன; எனவே ஆதாரங்கள் சொல்வதையும் பிற்காலக் கதைகளையும் இங்கே பிரித்துப் பார்க்க முயல்கிறோம்.
சிவாஜி பிறந்த தக்காணம்
பதினேழாம் நூற்றாண்டின் தொடக்கத்தில் மேற்குத் தக்காணம் மூன்று சக்திகளின் எல்லைப் பகுதியாக இருந்தது: தெற்கு நோக்கி முன்னேறிய முகலாயர்கள், அவர்களைத் தடுக்க முயன்ற அகமதுநகர், பீஜப்பூர் சுல்தானகங்கள் (கிழக்கே கோல்கொண்டா). பகுதி 28-இல் பார்த்த பாமினி அரசின் வாரிசுகளான இந்தச் சுல்தானகங்கள், மராத்தி பேசும் போர்க்குடும்பங்களையும் அந்தண நிர்வாகிகளையும் பெரிதும் நம்பியிருந்தன. போன்ஸ்லே, ஜாதவ், மோரே, கோர்படே போன்ற குடும்பங்கள், யார் அதிக ஜாகீர் தருகிறார்களோ அவர்களுக்குக் குதிரைப்படையுடன் சேவை செய்தன.
சிவாஜியின் தந்தை ஷாஹாஜி போன்ஸ்லே இதற்கு நல்ல எடுத்துக்காட்டு. அவர் அகமதுநகர், சிறிது காலம் முகலாயர், பின்னர் பீஜப்பூர் என மாறி மாறிப் பணியாற்றினார். பீஜப்பூர் அவருக்குப் புனே பகுதியிலும், தெற்கே பெங்களூர் பகுதியிலும் ஜாகீர்கள் வழங்கியது. ஷாஹாஜியின் இன்னொரு மனைவியின் மகன் ஏகோஜி (வெங்கோஜி) பின்னாளில் தஞ்சாவூர் மராட்டிய அரசை நிறுவினார். தமிழகத்துக்கும் இந்தக் கதைக்கும் உள்ள பிணைப்பு இங்கேயே தொடங்குகிறது.
பிறப்பு, ஜீஜாபாய், மாவள் மலைகள்
சிவாஜி ஜுன்னார் அருகே உள்ள சிவநேரி மலைக்கோட்டையில் பிறந்தார். அவரது பிறந்த தேதியே விவாதத்துக்குரியது: ஒரு மரபு 1627 ஏப்ரல் என்கிறது; மகாராஷ்டிர அரசு அதிகாரபூர்வமாகக் கொண்டாடும் 1630 பிப்ரவரி 19 வேறு சில பழைய பதிவுகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. தாய் ஜீஜாபாய் அவரை பெரும்பாலும் தந்தையைப் பிரிந்து புனேயில் வளர்த்தார்; அவரது சிந்தனையை உருவாக்கியதில் தாய்க்குப் பெரும் பங்கு உண்டு என்று மராட்டிய மரபு சொல்கிறது.
சஹ்யாத்ரி (மேற்குத் தொடர்ச்சி) மலையின் கரடுமுரடான பள்ளத்தாக்குகளான மாவள் பகுதியில் சிவாஜி வளர்ந்தார். அங்குள்ள உழைப்பாளி விவசாய வீரர்கள், மாவளர்கள், பின்னாளில் அவரது காலாட்படையின் முதுகெலும்பானார்கள். செங்குத்தான கருங்கல் மலைகளின் உச்சியில் கோட்டைகள், அடர்ந்த மழைக்காடுகள், கொங்கணக் கடற்கரைக்கு இறங்கும் குறுகிய கணவாய்கள் – இந்த நிலப்பரப்பில் சிறிய, வேகமான படையைப் பிடிப்பது எந்தப் பேரரசுக்கும் கடினம்.
முதல் கோட்டைகள், 1645–1656
1640-களின் நடுவில், பதின்வயதிலேயே, புனே பகுதியில் பீஜப்பூருக்குச் சொந்தமான ஆனால் பலவீனமாகக் காக்கப்பட்ட கோட்டைகளைச் சிவாஜி கைப்பற்றத் தொடங்கினார். ஏறக்குறைய 1646-இல் கைப்பற்றிய தோரணா முதல் கோட்டை என்று பொதுவாகச் சொல்லப்படுகிறது; அருகிலுள்ள ராஜ்கட் அவரது முதல் தலைநகரானது. கொண்டாணா (பின்னாளில் சிங்கட்), புரந்தர் போன்றவை பல சமயம் போரின்றி, தளபதிகளைச் சமாதானப்படுத்தியே கைக்கு வந்தன. 1645-ஆம் ஆண்டுக் கடிதம் ஒன்றில் "ஹிந்தவி ஸ்வராஜ்" (மண்ணின் மக்களின் சுயாட்சி) என்ற சொல் வருகிறது; அந்தக் கடிதத்தின் நம்பகத்தன்மை குறித்து வரலாற்றாசிரியர்களிடையே கருத்து வேறுபாடு உண்டு.
1648-இல் பீஜப்பூர் ஷாஹாஜியைக் கைது செய்ததால் சிவாஜி சிறிது காலம் அமைதி காத்தார். 1656-இல் வலிமையான மோரே குடும்பத்தின் காட்டுப் பகுதியான ஜாவளியைக் கைப்பற்றினார்; அதைக் காக்கப் பிரதாப்கட் கோட்டையைக் கட்டினார்.
பிரதாப்கட்டில் அப்சல் கான், 1659
1659-இல் பீஜப்பூர் தன் மூத்த தளபதி அப்சல் கானைப் பெரும் படையுடன் அனுப்பியது. சிவாஜி பிரதாப்கட்டுக்குள் பின்வாங்கி, கானை ஜாவளியின் கடினமான காட்டுக்குள் இழுத்தார். 1659 நவம்பர் 10 அன்று கோட்டையின் அடிவாரத்தில் இருவரும் சில மெய்க்காப்பாளர்களுடன் சந்தித்தனர். அந்தச் சந்திப்பில் அப்சல் கான் கொல்லப்பட்டார். கான் சிவாஜியைத் தழுவிக் குத்த முயன்றதாகவும், உடைக்குள் கவசமும் கையில் புலிநகமும் (வாக் நக்) அணிந்திருந்த சிவாஜி தற்காப்புக்காகத் தாக்கியதாகவும் மராட்டியக் குறிப்புகள் சொல்கின்றன; பாரசீகக் குறிப்புகள் சிவாஜி மீது துரோகக் குற்றம் சாட்டுகின்றன. இருவருமே ஆபத்தை எதிர்பார்த்துத் தயாராக வந்தனர் என்பதே பெரும்பாலான வரலாற்றாசிரியர்களின் கருத்து.
மறு ஆண்டு சித்தி ஜௌஹர் பன்ஹாலாவில் சிவாஜியை முற்றுகையிட்டார். 1660 ஜூலையில் இரவோடு இரவாக அவர் தப்பினார்; பின்னால் கணவாயில் நின்று போராடி உயிர்நீத்த பாஜி பிரபு தேஷ்பாண்டேயின் தியாகம் (பாவன் கிண்ட்) மராட்டிய வரலாற்றின் மிகவும் நேசிக்கப்படும் நிகழ்வுகளில் ஒன்று.
முகலாயருடன் மோதல்: ஷாயிஸ்தா கான், சூரத்
ஔரங்கசீப் தன் தாய்மாமன் ஷாயிஸ்தா கானைத் தக்காண ஆளுநராக அனுப்பினார். அவர் புனேயைக் கைப்பற்றி, சிவாஜி வளர்ந்த லால் மஹாலிலேயே தங்கினார். 1663 ஏப்ரலில் ஒரு திருமண ஊர்வலத்தின் மறைவில் சிறு குழுவுடன் நகருக்குள் நுழைந்த சிவாஜி, இரவில் ஆளுநரின் இருப்பிடத்தைத் தாக்கினார். ஷாயிஸ்தா கான் விரல்களை இழந்து தப்பினார்; அவரது மதிப்பு சரிந்தது. 1664 ஜனவரியில் பேரரசின் பணக்காரத் துறைமுகமான சூரத்தைச் சிவாஜி பல நாட்கள் கொள்ளையடித்தார். அங்கிருந்த ஆங்கில, டச்சு வணிகர்களின் கடிதங்கள் இன்றும் முக்கியச் சான்றுகள்.
புரந்தர் ஒப்பந்தமும் ஆக்ராவிலிருந்து தப்பித்தலும்
அடுத்து ஔரங்கசீப், ஆம்பர் ராஜபுத்திர மன்னர் மிர்சா ராஜா ஜெய்சிங்கைப் பெரும் படையுடன் அனுப்பினார். 1665 ஜூனில் புரந்தர் ஒப்பந்தப்படி சிவாஜி 23 கோட்டைகளை ஒப்படைத்து, 12-ஐ மட்டும் வைத்துக்கொண்டார். 1666-இல் ஆக்ரா அவைக்குச் சென்றபோது, மே 12 அன்று கீழ்நிலைப் பிரபுக்களுடன் நிற்க வைக்கப்பட்டதை எதிர்த்து வெளிப்படையாகக் கோபம் காட்டினார்; வீட்டுக் காவலில் வைக்கப்பட்டார். ஆகஸ்டில் மகன் சம்பாஜியுடன் தப்பினார். இனிப்புக் கூடைகளில் மறைந்து தப்பினார் என்ற பிரபலக் கதை மராட்டிய மரபிலிருந்து வருகிறது; அதற்குச் சமகாலச் சான்று இல்லை, காவலர்களுக்குக் கையூட்டு கொடுத்திருக்கலாம் என்கிறார் வரலாற்றாசிரியர் ஸ்டூவர்ட் கார்டன்.
மீட்சியும் முடிசூட்டும், 1670–1674
1670 பிப்ரவரியில் தானாஜி மாலுசரே இரவுத் தாக்குதலில் கொண்டாணாவை மீட்டு, அந்தப் போரிலேயே உயிர்நீத்தார்; கோட்டைக்கு "சிங்கக் கோட்டை" (சிங்கட்) என்று பெயர் வந்தது. இழந்த கோட்டைகள் பெரும்பாலும் மீட்கப்பட்டன; 1670 அக்டோபரில் சூரத் மீண்டும் தாக்கப்பட்டது; 1672-இல் சால்ஹேர் அருகே முகலாயப் படை திறந்த போரில் தோற்கடிக்கப்பட்டது.
1674 ஜூன் 6 அன்று புதிய தலைநகர் ராய்கட்டில், காசியைச் சேர்ந்த அறிஞர் காகா பட்டர் நடத்திய வேத முறைச் சடங்கில் சிவாஜி முடிசூட்டிக்கொண்டார். "சத்ரபதி" என்ற பட்டத்துடன் புதிய ஆண்டுக் கணக்கையும் (ராஜ்யாபிஷேக சகம்) தொடங்கினார். சில நாட்களில் ஜீஜாபாய் மறைந்தார்; செப்டம்பரில் தாந்திரீக முறையில் இரண்டாவது முடிசூட்டும் நடந்தது. இந்தக் கட்டுரையின் படம், ராய்கட் உச்சியில் அரியணை முற்றத்தை நோக்கி நிற்கும் நகார்கானா (முரசு மண்டப) வாயில். 2025-இல் யுனெஸ்கோ உலகப் பாரம்பரியப் பட்டியலில் சேர்க்கப்பட்ட "மராட்டிய இராணுவ நிலப்பரப்புகள்" என்ற 12 கோட்டைகளில் ராய்கட்டும் ஒன்று.
தமிழகம் நோக்கிய படையெடுப்பு, 1677–1678
சிவாஜியின் கடைசிப் பெரும் படையெடுப்பு தமிழ் மண்ணை நோக்கியது. 1677 தொடக்கத்தில் கோல்கொண்டா சென்று சுல்தான் அபுல் ஹசன் குதுப் ஷாவுடனும் அவரது அமைச்சர்கள் மாதண்ணா, அக்கண்ணாவுடனும் முகலாயருக்கு எதிரான கூட்டணி அமைத்து, பணமும் பீரங்கிகளும் பெற்றார். கர்னூல், கடப்பா வழியாகத் தெற்கே வந்து 1677 மே மாதம் செஞ்சிக் கோட்டையைக் கைப்பற்றினார். செஞ்சி நாயக்கர்களின் கதையை தமிழ் வரலாறு பகுதி 30-இல் பார்த்தோம். வேலூர்க் கோட்டை நீண்ட முற்றுகைக்குப் பின் 1678-இல் சரணடைந்தது; திருவாடி (திருவதிகை) அருகே பீஜப்பூர்த் தளபதி ஷேர் கான் லோடி தோற்கடிக்கப்பட்டார்.
இந்தப் படையெடுப்புக்குக் குடும்பக் காரணமும் இருந்தது. தந்தை ஷாஹாஜியின் தென்னகச் சொத்தில் பங்கு கேட்டு, 1670-களின் நடுவில் தஞ்சாவூர் மன்னரான தம்பி ஏகோஜியைச் சிவாஜி சந்தித்தார்; உடன்பாடு எட்டவில்லை. தென்பகுதியை இன்னொரு சகோதரர் சாந்தாஜியின் பொறுப்பில் விட்டுவிட்டுத் திரும்பினார். ஏகோஜியின் வழிவந்தோர் 1855 வரை தஞ்சையை ஆண்டனர் – அந்தக் கதை தஞ்சாவூர் மராட்டியர்களும் சரபோஜியும் பகுதியில் உள்ளது. சிவாஜியின் இளைய மகன் ராஜாராம் பின்னாளில் முகலாயரிடமிருந்து தப்பி அடைக்கலம் புகுந்ததும் செஞ்சியில்தான்; யுனெஸ்கோ பட்டியலில் உள்ள 12 கோட்டைகளில் தமிழகத்தில் உள்ள ஒரே கோட்டையும் செஞ்சியே.
மலைக்கோட்டைப் போர்முறை
சிவாஜியின் வெற்றிக்கு அடிப்படை அவரது போர்முறை. பெரிய முகலாயப் படைகளை நேருக்கு நேர் சந்திப்பதைத் தவிர்த்து, வேகமான இலகுக் குதிரைப்படையால் எதிரியின் உணவு, தீவன வழிகளைத் துண்டித்தார்; மழைக்காலத்தில் மலைக்கோட்டைகளுக்குள் பதுங்கி, எதிரி களைத்தபோது தாக்கினார். மராத்தியில் "கனிமி காவா" என்று பின்னாளில் அழைக்கப்பட்ட இந்த முறை, அகமதுநகரின் தளபதி மாலிக் அம்பர் போன்ற முன்னோடிகளிடமிருந்தும் கற்றுக்கொண்டது என்று வரலாற்றாசிரியர்கள் கருதுகின்றனர். அவர் காலத்தில் நூற்றுக்கும் மேற்பட்ட கோட்டைகள் மராட்டியர் வசம் இருந்தன; சிலவற்றைப் புதிதாகக் கட்டினார், பலவற்றைப் பழுது பார்த்து வலுப்படுத்தினார். ஒவ்வொரு கோட்டையும் அடுத்ததுடன் கண்பார்வைத் தொடர்பில் இருந்ததால், செய்திகள் விரைவாகப் பரவின.
சிவாஜியின் ஆட்சிமுறை
சிவாஜி வெறும் கொரில்லாப் போர்த் தலைவர் அல்லர். பேஷ்வா (முதலமைச்சர்) தலைமையில் எட்டு அமைச்சர்கள் கொண்ட "அஷ்ட பிரதான்" அவையின் மூலம் ஆட்சி செய்தார். அதிகாரிகளுக்குப் பரம்பரை ஜாகீருக்குப் பதிலாக முடிந்தவரை பணமாகவே ஊதியம் தந்தார். ஒவ்வொரு கோட்டையையும் வெவ்வேறு சமூகங்களைச் சேர்ந்த ஹவல்தார், சப்னீஸ், கார்கானீஸ் என்ற மூன்று அதிகாரிகள் நிர்வகித்தனர்; ஒருவர் மட்டும் துரோகம் செய்து கோட்டையை ஒப்படைக்க முடியாது. தம் ஆட்சிக்கு வெளியே உள்ள பகுதிகளில் வருவாயில் நான்கில் ஒரு பங்கை "சௌத்" ஆகவும், மேலும் பத்தில் ஒரு பங்கை "சர்தேஷ்முகி" ஆகவும் வசூலித்தனர். பாரசீக நிர்வாகச் சொற்களுக்குப் பதிலாகச் சம்ஸ்கிருதச் சொற்களைத் தரும் "ராஜவ்யவஹார கோசம்" என்ற அகராதியும் தொகுக்கப்பட்டது.
கடல் கோட்டைகளும் கடற்படையும்
அக்கால இந்திய மன்னர்களில் கடலைத் தீவிரமாகக் கருதியவர்களில் சிவாஜி முக்கியமானவர். ஜஞ்சிரா சித்திகள், போர்த்துகீசியர், ஆங்கிலேயர் போட்டியிட்ட கொங்கணக் கடற்கரையைக் காக்க வேகமான போர்க்கப்பல்களைக் கட்டினார். 1664-இல் மால்வான் அருகே கடலுக்குள் சிந்துதுர்க் தீவுக்கோட்டையைத் தொடங்கினார்; விஜயதுர்க், சுவர்ணதுர்க் கோட்டைகளை வலுப்படுத்தினார்; 1679-இல் பம்பாய் அருகே காந்தேரித் தீவில் கோட்டை கட்டி ஆங்கிலேயரைக் கலங்கடித்தார்.
மதம், புனைவு, நினைவு
சிவாஜி தம்மை இந்து தர்மத்தின் காவலராக முன்னிறுத்தினார்; ஆனால் அவரது படையிலும் கடற்படையிலும் இஸ்லாமிய அதிகாரிகள் இருந்தனர், சூஃபித் தர்காக்களுக்கு மானியம் அளித்தார், இஸ்லாமிய சுல்தானுடன் கூட்டணியும் வைத்தார். அவரைப் பெரிதும் புகழாத முகலாய வரலாற்றாசிரியர் காஃபி கானே, மசூதிகளையும் பெண்களையும் குர்ஆன் பிரதிகளையும் மதிக்கும்படி சிவாஜி தம் வீரர்களுக்கு ஆணையிட்டதாகப் பதிவு செய்துள்ளார். பத்தொன்பதாம் நூற்றாண்டில் பால கங்காதர திலகர் சிவாஜி விழாவை விடுதலை உணர்வின் அடையாளமாக்கினார்; ஜோதிராவ் புலே அவரை உழவர்களின் மன்னராகக் கொண்டாடினார். பிரபலக் கதைகளின் பல விவரங்கள் அவர் மறைவுக்குப் பின் எழுதப்பட்ட மராத்தி "பக்கர்" நூல்களிலிருந்து (எ.கா. 1697 சபாசத் பக்கர்) வருவதால், வரலாற்றாசிரியர்கள் அவற்றைப் பாரசீக, ஐரோப்பியக் கடிதங்களுடன் ஒப்பிட்டே பயன்படுத்துகின்றனர்.
மறைவும் அதன் பின்னும்
1680 மார்ச்சில் நோய்வாய்ப்பட்ட சிவாஜி, ஏறக்குறைய ஏப்ரல் 3 அன்று ராய்கட்டில் சுமார் ஐம்பது வயதில் மறைந்தார். மூத்த மகன் சம்பாஜி அரியணை ஏறினார்; 1689-இல் முகலாயரிடம் பிடிபட்டுக் கொல்லப்பட்டார், ராய்கட்டும் வீழ்ந்தது. இளைய மகன் ராஜாராம் செஞ்சிக்குத் தப்பி வந்தார்; முகலாயர் 1690 முதல் 1698 வரை செஞ்சியை முற்றுகையிட்டனர். ராஜாராம் 1700-இல் மறைந்த பின் அவர் மனைவி தாராபாய் போராட்டத்தைத் தொடர்ந்தார். 1707-இல் ஔரங்கசீப் மறைந்தபோது, மராட்டியர் முகலாயப் பேரரசின் முழு வலிமையையும் தாக்குப்பிடித்து நின்றிருந்தனர்.
காலவரிசை
| ஆண்டு | நிகழ்வு |
|---|---|
| 1627 அல்லது 1630 | சிவநேரியில் சிவாஜி பிறப்பு |
| சு. 1646 | தோரணா கைப்பற்றல்; ராஜ்கட் முதல் தலைநகர் |
| 1656 | ஜாவளி கைப்பற்றல் |
| 1659 | பிரதாப்கட்டில் அப்சல் கான் மரணம் (நவம்பர் 10) |
| 1663 | புனேயில் ஷாயிஸ்தா கான் மீது இரவுத் தாக்குதல் |
| 1664 | முதல் சூரத் தாக்குதல்; சிந்துதுர்க் கட்டத் தொடக்கம் |
| 1665 | புரந்தர் ஒப்பந்தம் |
| 1666 | ஆக்ரா காவல், தப்பித்தல் |
| 1670 | சிங்கட் மீட்பு; இரண்டாம் சூரத் தாக்குதல் |
| 1674 | ராய்கட்டில் முடிசூட்டு (ஜூன் 6) |
| 1677–1678 | கோல்கொண்டா கூட்டணி; செஞ்சி, வேலூர் கைப்பற்றல் |
| 1680 | ராய்கட்டில் மறைவு |
| 1689–1698 | சம்பாஜி மரணம்; ராஜாராம் செஞ்சியில்; செஞ்சி முற்றுகை |
முக்கியக் குறிப்புகள்
- சிவாஜி (பிறப்பு 1627 அல்லது 1630, மறைவு 1680) புனே மலைப்பகுதியின் ஒரு ஜாகீரிலிருந்து சுதந்திர மராட்டிய அரசை உருவாக்கினார்.
- மலைக்கோட்டைகள், வேகமான குதிரைப்படை, மாவள் காலாட்படை – இவையே அவரது வலிமை.
- 1674 ஜூன் 6 அன்று ராய்கட்டில் சத்ரபதியாக முடிசூட்டிக்கொண்டார்.
- 1677–78 படையெடுப்பில் செஞ்சி, வேலூர் மராட்டியர் வசமாயின; தஞ்சை மராட்டிய அரசுடன் தொடர்பு உருவானது.
- அஷ்ட பிரதான், பண ஊதியம், சௌத், கடற்படை – இவை ஔரங்கசீப்பைத் தாக்குப்பிடிக்கும் வலிமையை மராட்டியருக்குத் தந்தன.
அடுத்த பகுதி
பகுதி 35-இல், பதினெட்டாம் நூற்றாண்டில் மராட்டியர்களைப் பின்தொடர்வோம்: பேஷ்வாக்கள், மராட்டியக் கூட்டமைப்பு, 1761 மூன்றாம் பானிபட் போர் – தக்காணம் முதல் டெல்லி வரை பரவிய மராட்டிய ஆதிக்கம் அகமது ஷா துரானியைச் சந்தித்த கதை.
ஆதாரங்கள்
- Encyclopaedia Britannica: Shivaji
- UNESCO World Heritage Centre: Maratha Military Landscapes of India
- James Grant Duff, A History of the Mahrattas (1826)
- Jadunath Sarkar, Shivaji and His Times (1919)
- K. R. Subramanian, The Maratha Rajas of Tanjore (1928)
- Stewart Gordon, The Marathas, 1600–1818 (Cambridge University Press, 1993).
- A. R. Kulkarni, Maharashtra in the Age of Shivaji (1969).
- James W. Laine, Shivaji: Hindu King in Islamic India (Oxford University Press, 2003).
படம்: "Nagarkhana, Raigad Fort, India" – Nilamgandhre, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons (வெட்டி அமைக்கப்பட்டது)