இது, கற்காலம் முதல் 1947 சுதந்திரம் வரை இந்திய வரலாற்றைக் காலவரிசைப்படி சொல்லும் தமிழ் லைஃப்ஸ்டைல் தொடரின் 35-ஆம் பகுதி (மொத்தம் 47 பகுதிகள்). முந்தைய பகுதி: பகுதி 34: சிவாஜியும் மராட்டியப் பேரரசின் எழுச்சியும்.
1680-இல் சிவாஜி மறைந்தபோது மராட்டிய அரசு மேற்குத் தக்காணத்தின் மலைகளுக்குள் அடங்கிய ஒரு சிறிய அரசு. அடுத்த இருபத்தேழு ஆண்டுகள் ஔரங்கசீப்பின் படைகளிடமிருந்து தப்பிப் பிழைப்பதே அதன் போராட்டமாக இருந்தது. ஆனால் அடுத்த எண்பது ஆண்டுகளில் மராட்டியக் குதிரைப்படைகள் குஜராத் முதல் வங்காளம் வரை கப்பம் வசூலித்தன; சிந்து நதிக்கரையிலுள்ள அட்டக் வரை சென்றன. பிறகு 1761 ஜனவரியில் டெல்லிக்கு வடக்கே பானிபட் சமவெளியில் அந்த எழுச்சி ஒரே நாளில் சரிந்தது. இந்தப் பகுதியில் பேஷ்வாக்கள் என்ற முதலமைச்சர்களின் காலம், மூன்றாம் பானிபட் போர், அதன் பின் மராட்டியர் மீண்டெழுந்து ஒரு கூட்டமைப்பாக மாறிய கதை ஆகியவற்றைப் பார்ப்போம்.
ஔரங்கசீப்புக்குப் பின்: சாஹுவும் பேஷ்வாவும்
1707-இல் ஔரங்கசீப் இறந்ததும், சிறுவயது முதல் முகலாயர் பிடியில் இருந்த சிவாஜியின் பேரன் சாஹு விடுவிக்கப்பட்டார். மராட்டியரைப் பிளவுபடுத்தலாம் என்பதே முகலாயரின் கணக்கு. அது ஓரளவு பலித்தது: ராஜாராமின் மனைவி தாராபாய் தம் மகனின் பெயரில் ஆட்சி நடத்திக்கொண்டிருந்தார். 1707 கேட் போரில் வென்று 1708-இல் சாதாராவில் சாஹு முடிசூடினார்; தாராபாயின் வழி கோலாப்பூரில் தனி அரசாகத் தொடர்ந்தது.
சாஹுவுக்குக் கிடைத்த பெரிய துணை, கொங்கணத்தைச் சேர்ந்த பாலாஜி விஸ்வநாத் என்ற சித்பாவன் பிராமண அதிகாரி. கடற்படைத் தலைவர் கான்ஹோஜி ஆங்க்ரே போன்றோரைச் சாஹுவின் பக்கம் கொண்டுவந்த அவரை, 1713-இல் சாஹு பேஷ்வா (முதலமைச்சர்) ஆக்கினார். சிவாஜியின் அஷ்ட பிரதான் அமைச்சரவையில் ஒரு பதவியாக இருந்த பேஷ்வா பதவி, காலப்போக்கில் மன்னரையே மிஞ்சும் அதிகார மையமானது.
பாலாஜி விஸ்வநாத்தின் டெல்லி ஒப்பந்தம்
அப்போது டெல்லி அரசவையை சையத் சகோதரர்கள் என்ற ‘அரசர்களை உருவாக்குவோர்’ ஆட்டுவித்தனர். 1718–19-இல் உசைன் அலி கானுக்குத் துணையாக பாலாஜி மராட்டியப் படையுடன் டெல்லி சென்றார். அதற்குப் பரிசாக, மராட்டியத் தாயகத்தின் மீது சாஹுவின் உரிமையும், தக்காணத்தின் ஆறு முகலாய மாகாணங்களில் ‘சௌத்’ (வருவாயில் நான்கில் ஒரு பங்கு), ‘சர்தேஷ்முகி’ (மேலும் பத்தில் ஒரு பங்கு) வசூலிக்கும் உரிமையும் முகலாயப் பட்டயங்களாகக் கிடைத்தன. பல ஆண்டுகளாக நடந்த கொள்ளைத் தாக்குதல்கள் இப்போது சட்டபூர்வ உரிமை போலாயின.
முதலாம் பாஜிராவ்: குதிரைப்படை மேதை
1720-இல் பாலாஜி இறந்ததும் சுமார் இருபது வயது மகன் பாஜிராவை சாஹு பேஷ்வா ஆக்கினார்; இதனால் பதவி பரம்பரையானது. தம் இருபது ஆண்டுப் பதவிக்காலம் முழுவதும் குதிரை மேலேயே கழித்தவர் என்று சொல்லும் அளவுக்குப் போர்க்களத்தில் இருந்தவர் பாஜிராவ். வேகமாக நகரும் இலகுக் குதிரைப்படை, எதிரி எதிர்பாராத இடத்தில் தாக்குதல் – இதுவே அவர் உத்தி.
1728-இல் பால்கேட் அருகே ஹைதராபாத் நிஜாமைச் சுற்றிவளைத்துப் பணியவைத்தார். புந்தேல்கண்ட் மன்னர் சத்ரசாலுக்கு உதவியதற்காக நிலம் பெற்றார். மால்வா, குஜராத் பகுதிகளில் மராட்டியச் சர்தார்கள் நிலைகொண்டனர். 1737-இல் டெல்லியின் புறநகர் வரை திடீர்த் தாக்குதல் நடத்தினார்; 1739-இல் அவரது சகோதரர் சிம்னாஜி அப்பா போர்த்துகீசியரிடமிருந்து வசாய் (பசீன்) கோட்டையைக் கைப்பற்றினார். 1740 ஏப்ரலில் நர்மதைக் கரையில் ராவர்கேடியில் பாஜிராவ் திடீரென மறைந்தார். மஸ்தானியுடனான அவர் காதல் பிற்காலப் பாடல்களிலும் திரைப்படங்களிலும் பெரிதாகப் பேசப்பட்டாலும், வட இந்தியாவில் மராட்டிய ஆதிக்கத்துக்கு அடித்தளம் இட்டதுதான் அவரது உண்மையான மரபு.
பெருங்குடும்பங்கள்: சிந்தியா, ஹோல்கர், கெய்க்வாட், போன்ஸ்லே
புதிய பகுதிகளை ஆள, படை வைத்திருக்கும் நிபந்தனையுடன் வருவாய் உரிமை பெற்ற தளபதிகளைப் பேஷ்வாக்கள் நம்பினர். அவர்கள் காலப்போக்கில் பரம்பரை அரச குடும்பங்களாயினர்:
- சிந்தியா (ஷிண்டே) – பின்னர் குவாலியர்.
- ஹோல்கர் – பாஜிராவின் மால்வா தளபதி மல்ஹார் ராவ் ஹோல்கர் தொடங்கியது; பின்னர் இந்தூர்.
- கெய்க்வாட் – குஜராத்தில் பரோடா.
- நாக்பூர் போன்ஸ்லே – ரகுஜி போன்ஸ்லே தலைமையில் ஒடிசா, வங்காளம் வரை.
இவர்களுக்கு மேலே புனேவின் சனிவார் வாடா அரண்மனையில் பேஷ்வா, சாதாராவில் பெயரளவுக்கு சத்ரபதி. இந்த அமைப்பையே வரலாற்றாசிரியர்கள் ‘மராட்டியக் கூட்டமைப்பு’ என்கின்றனர்.
தமிழகத்தில் மராட்டியக் குதிரைகள்
மராட்டிய விரிவாக்கம் வடக்கே மட்டும் அல்ல. 1740-இல் ரகுஜி போன்ஸ்லே கர்நாடகப் பகுதிக்குள் (ஆற்காடு நவாபின் ஆட்சிப் பகுதி) படையெடுத்து, தாமல்செருவுக் கணவாயில் நவாப் தோஸ்த் அலி கானைக் கொன்றார். 1741-இல் திருச்சிராப்பள்ளியை முற்றுகையிட்டுக் கைப்பற்றி, சந்தா சாகிபைக் கைதியாகக் கொண்டுசென்றார். சில ஆண்டுகள் முராரி ராவ் கோர்படே திருச்சியை மராட்டியர் சார்பில் ஆண்டார். இந்தக் குழப்பமே ஆங்கில–பிரெஞ்சுப் போட்டிக்கு வழிவிட்டது; அதை நம் தமிழ் வரலாறு பகுதி 34: கர்நாடகப் போர்கள் விரிவாகச் சொல்கிறது.
அதே நேரம் தஞ்சாவூரில், சிவாஜியின் ஒன்றுவிட்ட சகோதரர் ஏகோஜி நிறுவிய மராட்டிய அரச வம்சம் பூனா பேஷ்வாக்களிடமிருந்து தனித்து ஆட்சி செய்தது (இக்காலத்தில் பிரதாப்சிங் மன்னர்). அந்த வம்சத்தின் கதையை தமிழ் வரலாறு பகுதி 31: தஞ்சை மராட்டியரும் இரண்டாம் சரபோஜியும் பகுதியில் படிக்கலாம்.
நானாசாகேப்: மராட்டிய ஆதிக்கத்தின் உச்சம்
பாஜிராவின் மகன் பாலாஜி பாஜிராவ் (நானாசாகேப்) 1740-இல் பேஷ்வா ஆனார். 1749-இல் சாஹு வாரிசின்றி இறந்தபின் உண்மையான ஆட்சி புனேக்கு மாறியது. நானாசாகேப் சிறந்த நிர்வாகி; போர்களுக்கு அவர் தம் ஒன்றுவிட்ட சகோதரர் சதாசிவராவ் பாவு, தம்பி ரகுநாதராவ், பெருந்தளபதிகளை நம்பினார். 1752-இல் முகலாயப் பேரரசரை அந்நியப் படையெடுப்பிலிருந்து காக்கும் பொறுப்பை மராட்டியர் ஏற்றனர். 1757-இல் ரகுநாதராவ் டெல்லியில் நுழைந்தார்; 1758-இல் ஹோல்கருடன் சேர்ந்து லாகூரிலிருந்து ஆப்கானிய இளவரசர் தைமூர் ஷாவை விரட்டி அட்டக் வரை சென்றார். இதுவே மராட்டிய விரிவாக்கத்தின் உச்சம்.
அகமது ஷா அப்தாலியின் வருகை
ஆனால் பஞ்சாப் தமக்குரியது என்று கருதினார் ஆப்கானிஸ்தானின் துரானிப் பேரரசை நிறுவிய அகமது ஷா துரானி (அப்தாலி). 1757-இல் டெல்லியைச் சூறையாடியிருந்த அவர், 1759 இறுதியில் மீண்டும் வந்து பஞ்சாபைக் கைப்பற்றினார்; 1760 ஜனவரியில் புராரி காட் அருகே மராட்டியத் தளபதி தத்தாஜி சிந்தியாவைக் கொன்றார். ரோஹில்லாத் தலைவர் நஜீப்-உத்-தௌலா வட இந்திய சக்திகளை அப்தாலி பக்கம் திரட்டினார்; அவத் நவாப் ஷுஜா-உத்-தௌலாவும் சேர்ந்தார். மராட்டியருக்கோ நண்பர்கள் குறைவு – பரத்பூர் ஜாட் மன்னர் சூரஜ்மல் சிறிது காலம் உடனிருந்து விலகினார்; ராஜபுத்திர அரசுகள் ஒதுங்கி நின்றன.
சதாசிவராவ் பாவுவின் வடக்குப் பயணம்
1760 தொடக்கத்தில் உத்கிரில் நிஜாமை வென்ற உற்சாகத்துடன், பேஷ்வாவின் இளம் மகன் விஸ்வாஸ்ராவைப் பெயரளவுத் தலைவராகக் கொண்டு, சதாசிவராவ் பாவு வடக்கே படை நடத்தினார். மல்ஹார் ராவ் ஹோல்கர், ஜான்கோஜி, மகாதாஜி சிந்தியா, தமாஜி கெய்க்வாட் போன்ற தளபதிகளும், ஐரோப்பிய முறையில் பயிற்சி பெற்ற இப்ராஹிம் கான் கார்டியின் துப்பாக்கிப் படையும் பீரங்கிகளும் உடன் சென்றன. அவற்றுடன் வடநாட்டுப் புனிதத் தலங்களுக்குச் செல்லும் யாத்ரிகர்கள், வணிகர்கள், பணியாளர்கள் எனப் பெருங்கூட்டம் – கிராண்ட் டஃப் இதை “இரண்டு லட்சத்துக்கும் மேல்” என்கிறார்; இது துல்லியக் கணக்கு அல்ல, தோராய அளவு.
1760 ஆகஸ்டில் பாவு டெல்லியைக் கைப்பற்றினார்; அக்டோபரில் குஞ்ச்புராவில் ஆப்கானியக் காவல்படையை வென்றார். ஆனால் அப்தாலி வெள்ளம் நிறைந்த யமுனையைக் கடந்து, மராட்டியருக்கும் டெல்லிக்கும் இடையே நின்றார். பாவு பானிபட்டில் முகாமிட்டார் – 1526-இல் பாபரும் (பகுதி 30), 1556-இல் அக்பரின் படையும் (பகுதி 31) வரலாற்றைத் திருப்பிய அதே களம். இரண்டு மாதங்கள் இரு படைகளும் எதிரெதிரே நின்றன; ஆப்கானியக் குதிரைப்படை மராட்டியரின் உணவு வழிகளைத் துண்டித்தது. தானியமும் தீவனமும் தீர்ந்தன.
1761 ஜனவரி 14: பானிபட் போர்
பட்டினியில் சாவதைவிடப் போரிட்டு வெளியேறுவதே மேல் என்று பாவு முடிவு செய்தார். மகர சங்கராந்தி நாளான 1761 ஜனவரி 14 விடியலில் மராட்டியப் படை நீண்ட வரிசையாக முன்னேறியது: இடப்புறம் இப்ராஹிம் கான் கார்டியின் பீரங்கிகளும் காலாட்படையும், நடுவில் பாவுவும் விஸ்வாஸ்ராவும், வலப்புறம் ஹோல்கரும் சிந்தியாவும். காலையில் வெற்றி மராட்டியர் பக்கம் இருந்தது; கார்டிப் படை ரோஹில்லாக்களைச் சிதறடித்தது, பாவுவின் தாக்குதல் ஆப்கானிய மையத்தை உடைக்கும் நிலைக்கு வந்தது.
ஆனால் பட்டினியால் மெலிந்த குதிரைகள் சோர்ந்தன. பின்னிருந்து போரைக் கவனித்த அப்தாலி மதியம் தம் இருப்புப் படைகளை – குதிரை மேல் துப்பாக்கி வீரர்கள், ஒட்டகங்கள் மேல் பொருத்திய சிறு பீரங்கிகள் – மராட்டிய மையத்தின் மீது ஏவினார். விஸ்வாஸ்ராவ் குண்டடிபட்டு வீழ்ந்தார். பாவு போர்க்களத்தில் இறங்கிப் போரிட்டு மறைந்தார்; அவர் முடிவு “ஒருபோதும் துல்லியமாகத் தெரியவில்லை” என்கிறார் கிராண்ட் டஃப். மராட்டிய வரிசை சரிந்தது; ஹோல்கர் படை களத்தைவிட்டு விலகியது இன்றும் விவாதிக்கப்படுகிறது.
எத்தனை உயிர்கள்?
பானிபட்டின் எந்த எண்ணிக்கையும் உறுதியானது அல்ல. போரில் 60,000–70,000 பேர் இறந்திருக்கலாம் என்றும், போருக்குப் பின் சுமார் 40,000 மராட்டியர் கொல்லப்பட்டனர் என்றும் பிரிட்டானிக்கா குறிப்பிடுகிறது; ஷுஜா-உத்-தௌலாவின் செயலர் காசிராஜ் பண்டிதரின் நேரடிச் சாட்சியக் குறிப்பும் இதை ஒத்துள்ளது. வீரர்களும் பொதுமக்களும் சேர்த்து ஒரு லட்சத்துக்குக் குறையாத மராட்டியர் இறந்தனர் என்பது மராட்டிய வரலாற்றாசிரியர் த. ச. ஷேஜ்வால்கரின் மதிப்பீடு. பல பெண்களும் குழந்தைகளும் சிறைபிடிக்கப்பட்டனர்.
ஏன் தோற்றனர்?
ஒரே காரணம் இல்லை. ஒரே தலைமையின் கீழ் இருந்த அப்தாலியின் கனரகக் குதிரைப்படையும் நகரும் துப்பாக்கிச் சக்தியும் திறந்த சமவெளிப் போருக்கு ஏற்றவை. மராட்டியர் தாயகத்திலிருந்து ஆயிரம் கிலோமீட்டருக்கு மேல் தொலைவில், பணமும் உணவும் இன்றி, பெரும் பொதுமக்கள் கூட்டத்தைச் சுமந்தபடி போரிட்டனர். கார்டிக் காலாட்படையும் பாரம்பரிய இலகுக் குதிரைப்படையும் ஒன்றிணைந்து போரிடப் பழகவில்லை. கொரில்லா முறையில் போரிடுமாறு சூரஜ்மல் போன்றோர் சொன்ன அறிவுரையைப் பாவு ஏற்கவில்லை என்றும் கூறப்படுகிறது.
“இரண்டு முத்துகள் கரைந்தன”
உதவிப் படையுடன் நர்மதையைக் கடந்துகொண்டிருந்த நானாசாகேப்புக்கு ஒரு மறைமொழிக் கடிதம் வந்தது: “இரண்டு முத்துகள் கரைந்துவிட்டன; இருபத்தேழு தங்க மொகராக்கள் தொலைந்தன; வெள்ளி, செம்புக் காசுகளைக் கணக்கிடவே முடியாது.” மகனையும் சகோதரரையும் ஒரு தலைமுறைத் தளபதிகளையும் இழந்த அவர் 1761 ஜூனில் மனமுடைந்து இறந்தார் என்பது பெரும்பாலான குறிப்புகளின் கருத்து. அப்தாலியும் இந்தியாவில் தங்கவில்லை; இரண்டாம் ஷா ஆலத்தைப் பேரரசராக ஏற்கச் சொல்லிவிட்டு ஆப்கானிஸ்தானுக்குத் திரும்பினார். உண்மையில் லாபம் அடைந்தது, அதே காலத்தில் வங்காளத்திலும் கர்நாடகத்திலும் வலுப்பெற்றுக்கொண்டிருந்த கிழக்கிந்தியக் கம்பெனிதான்.
மாதவராவ், மகாதாஜி: மீண்டெழுதல்
சுமார் பதினாறு வயதில் பேஷ்வா ஆன முதலாம் மாதவராவ், சித்தப்பா ரகுநாதராவின் கலகத்தை அடக்கி, 1763-இல் ராக்ஷஸ்புவனில் நிஜாமை வென்று, மைசூர் ஹைதர் அலிக்கு எதிராகப் பலமுறை படை நடத்தினார். 1772 நவம்பரில் காசநோயால் இளவயதில் அவர் மறைந்தது, பானிபட்டுக்கு இணையான இழப்பு என்று கிராண்ட் டஃப் எழுதியது அடிக்கடி மேற்கோள் காட்டப்படுகிறது.
வடக்கில் மராட்டிய ஆதிக்கத்தை மீட்டவர், பானிபட்டில் காயமடைந்து உயிர் தப்பிய மகாதாஜி சிந்தியா. 1771-இல் டெல்லி மீட்கப்பட்டது; 1772 தொடக்கத்தில் இரண்டாம் ஷா ஆலத்தை அவர் டெல்லிக்கு அழைத்து வந்தார். சவாய் நாட்டு அதிகாரி பெனுவா தெ புவான் (Benoît de Boigne) பயிற்றுவித்த நவீனப் படையை உருவாக்கி, 1782 சால்பாய் ஒப்பந்தத்துக்கு இடைத்தரகராக இருந்து, 1784-இல் பேரரசரின் பிரதிநிதியானார். இந்தூரில் அகல்யாபாய் ஹோல்கர் (1767–1795) சிறந்த ஆட்சியாலும் நாடெங்கும் கோயில் திருப்பணிகளாலும் புகழ்பெற்றார்.
பேரரசிலிருந்து கூட்டமைப்புக்கு
1772-க்குப் பிறகு மராட்டிய அரசு, புனே பேஷ்வாவின் பெயரளவுத் தலைமையில் பேஷ்வா, சிந்தியா, ஹோல்கர், கெய்க்வாட், போன்ஸ்லே என்ற ஐந்து தலைவர்களின் கூட்டமைப்பாக மாறியது. 1773-இல் இளம் பேஷ்வா நாராயணராவ் கொல்லப்பட்டபின் நானா பட்னவிஸ் புனேவின் உண்மையான அதிகாரியானார்; ரகுநாதராவ் ஆங்கிலேயருடன் கைகோத்தது முதல் ஆங்கிலோ–மராட்டியப் போருக்கு (1775–1782) வழிவகுத்தது. தலைவர்களிடையிலான போட்டியை ஆங்கிலேயர் பின்னர் பயன்படுத்திக்கொண்டனர்.
பானிபட் – நினைவில் நிற்கும் களம்
மகாராஷ்டிரத்தில் “பானிபட் ஆனது” என்ற சொல்வழக்கு இன்றும் பெரும் தோல்வியைக் குறிக்கிறது; அந்த அளவுக்கு இந்தப் போர் மக்கள் நினைவில் பதிந்துள்ளது. கடுமையான சண்டை நடந்ததாகக் கருதப்படும் காலா ஆம்ப் என்ற இடத்தில் ஒரு நினைவுத்தூண் நிற்கிறது; பானிபட் அருங்காட்சியகம் மூன்று பானிபட் போர்களின் நினைவுச் சின்னங்களையும் காட்சிப்படுத்துகிறது. இந்தக் கட்டுரையின் படமாக உள்ள சுமார் 1770-ஆம் ஆண்டு பைசாபாத் பாணி ஓவியத்தில், இரு பக்கமும் வளைவாக அணிவகுத்த பீரங்கி வரிசைகள், குதிரை மீது அகமது ஷா, காயமடைந்த சதாசிவராவ் பாவு ஆகியோர் வரையப்பட்டுள்ளனர் (ஓவியத்தின் தலைப்பு 13 ஜனவரி என்று குறிப்பிட்டாலும், போர் நாள் பொதுவாக 14 ஜனவரி என்றே கொள்ளப்படுகிறது). வெற்றியும் தோல்வியும் தாண்டி, இரு பக்க வீரர்களின் துணிவையும், அப்பாவி யாத்ரிகர்களின் துயரத்தையும் நினைவூட்டும் களமாகப் பானிபட் இன்றும் நிற்கிறது.
காலவரிசை
| ஆண்டு | நிகழ்வு |
|---|---|
| 1707 | ஔரங்கசீப் மறைவு; சாஹு விடுதலை |
| 1713 | பாலாஜி விஸ்வநாத் பேஷ்வா |
| 1719 | சௌத், சர்தேஷ்முகி உரிமைப் பட்டயங்கள் |
| 1720 | முதலாம் பாஜிராவ் பேஷ்வா |
| 1728 | பால்கேடில் நிஜாம் பணிந்தார் |
| 1740–41 | ரகுஜி போன்ஸ்லே கர்நாடகப் படையெடுப்பு; திருச்சி கைப்பற்றல் |
| 1758 | லாகூர், அட்டக் வரை மராட்டியர் |
| 14 ஜனவரி 1761 | மூன்றாம் பானிபட் போர் |
| 1772 | ஷா ஆலம் டெல்லி திரும்பல்; மாதவராவ் மறைவு |
| 1782 | சால்பாய் ஒப்பந்தம் |
முக்கியக் குறிப்புகள்
- 1713 முதல் பேஷ்வாக்கள் மராட்டிய அரசின் உண்மையான அதிகார மையமாயினர்.
- முதலாம் பாஜிராவ் மால்வா, குஜராத், புந்தேல்கண்ட் வரை மராட்டிய ஆதிக்கத்தைப் பரப்பினார்.
- 1740–41-இல் ரகுஜி போன்ஸ்லே திருச்சி வரை வந்தது கர்நாடக அரசியலை மாற்றியது.
- 1761 பானிபட்டில் பாவு, விஸ்வாஸ்ராவ் உட்பட பல்லாயிரக்கணக்கானோர் மடிந்தனர்.
- மாதவராவும் மகாதாஜியும் மீட்டெடுத்தாலும், 1772-க்குப் பின் அரசு போட்டியிடும் தலைவர்களின் கூட்டமைப்பானது.
அடுத்த பகுதி
பகுதி 36-இல், இந்தப் போர்களால் அதிகம் லாபமடைந்த புதியவர்களைப் பார்ப்போம்: இந்தியாவுக்கு வந்த ஐரோப்பிய வணிகர்கள் – போர்த்துகீசியர், டச்சுக்காரர், பிரெஞ்சுக்காரர், ஆங்கிலேயர் – அவர்களின் வணிகத் தளங்கள் எப்படிக் கோட்டைகளாக மாறின என்ற கதை.
ஆதாரங்கள்
- Encyclopaedia Britannica: Battles of Panipat
- Encyclopaedia Britannica: Bajirao I
- Encyclopaedia Britannica: Maratha confederacy
- James Grant Duff, A History of the Mahrattas (1826), Vol. 2
- Casi Raja Pundit, An Account of the Last Battle of Panipat (1926)
- T. S. Shejwalkar, Panipat 1761 (1946)
- Stewart Gordon, The Marathas, 1600–1818 (Cambridge University Press, 1993).
- K. R. Subramanian, The Maratha Rajas of Tanjore (1928).
படம்: "The Third battle of Panipat 13 January 1761" – பெயர் தெரியாத ஓவியர், பைசாபாத் பாணி ஓவியம், சுமார் 1770 (பிரிட்டிஷ் நூலகம்), பொதுக் களம் (Public domain), விக்கிமீடியா காமன்ஸ் (வெட்டி அமைக்கப்பட்டது)