மிஸ்டர் ஜிகே (Mr. GK) தமிழ் யூடியூப் சேனலில் சென்னை வரலாற்றாசிரியர் வெங்கடேஷ் ராமகிருஷ்ணன் அவர்களுடன் நடந்த உரையாடல்தான் இந்தக் கட்டுரைக்குத் தூண்டுதல் (வீடியோவைப் பார்க்க). கட்டுரையில் உள்ள தகவல்கள் அனைத்தும் இறுதியில் தரப்பட்டுள்ள ஆய்வு மூலங்களில் சரிபார்க்கப்பட்டவை.
சென்னை நுங்கம்பாக்கம் காலேஜ் ரோட்டில் உள்ள மண்டல வானிலை ஆய்வு மையத்துக்குள் (Regional Meteorological Centre) ஒரு கருங்கல் தூண் அமைதியாக நிற்கிறது. தினமும் அந்த வழியாகப் போகும் பலருக்கும் அது இருப்பதே தெரியாது. ஆனால் ஒரு காலத்தில் அதன் மேல்தான் மெட்ராஸ் வானியல் ஆய்வகத்தின் (Madras Observatory) முக்கியக் கருவி இருந்தது. ஐரோப்பாவுக்கு வெளியே அமைந்த முதல் நவீன வானியல் ஆய்வகம் இது என்று இந்திய வானியற்பியல் நிறுவனம் (IIA) குறிப்பிடுகிறது. சென்னையின் தீர்க்கரேகையைக் கணக்கிட்டது, ரயில்களுக்கு நேரம் சொன்னது, ஆயிரக்கணக்கான நட்சத்திரங்களைப் பட்டியலிட்டது, இந்தியாவின் மிகப் பழைய வானிலைப் பதிவுகளைச் சேர்த்தது என இதன் பங்களிப்பு பெரியது.
ஒரு தனியார் ஆர்வத்தில் தொடங்கிய கதை (1786-1792)
கிழக்கிந்தியக் கம்பெனி அதிகாரி வில்லியம் பெட்ரி (William Petrie) 1786-ல் சென்னையில் தன் இல்லத்திலேயே ஒரு சிறிய ஆய்வகத்தை அமைத்தார். இரண்டு 3 அங்குல தொலைநோக்கிகள், இரண்டு வானியல் கடிகாரங்கள், ஒரு டிரான்சிட் கருவி ஆகியவை அவரிடம் இருந்தன. சில நூல்களில் 1787, 1788, 1792 என வேறு ஆண்டுகளும் வருகின்றன. IIA-வில் உள்ள கையெழுத்துப் பதிவுகளை ஆராய்ந்த வரலாற்றாசிரியர் ஆர். கே. கோச்சர் (R. K. Kochhar), கண்காணிப்புகள் 1786-லேயே தொடங்கிவிட்டன என்றும், 1792 என்பது கம்பெனியின் கட்டடம் கட்டி முடிக்கப்பட்ட ஆண்டு என்றும் 1985-ல் விளக்கினார்.
1789-ல் பெட்ரி இங்கிலாந்து திரும்பியபோது தன் கருவிகளை அரசுக்கே அளித்தார். கம்பெனியின் கடல் அளவையாளர் மைக்கேல் டாப்பிங் (Michael Topping) பொறுப்பேற்றார். ஆளுநர் சர் சார்லஸ் ஓக்லி ஆதரவுடன், கூவம் ஆற்றங்கரையில் நுங்கம்பாக்கத்தில் புதிய கட்டடம் எழுந்தது. அதை வடிவமைத்தவர் டாப்பிங்; கட்டுமானத்தை மேற்பார்வை செய்தவர் அவரது உதவியாளர் ஜான் கோல்டிங்ஹாம் (John Goldingham). சுண்ணாம்புச் சாந்தில் வெல்லம் கலந்து, நன்கு ஊறவைத்துப் பயன்படுத்தினார்கள் என்று கோல்டிங்ஹாமின் குறிப்புகள் சொல்கின்றன. நம் ஊர்க் கோயில்களிலும் பழைய கட்டடங்களிலும் பயன்பட்ட அதே நுட்பம்தான் இது.
கோச்சரின் விவரப்படி அந்தக் கட்டடம் சுமார் 65 அடி நீளமும் 20 அடி அகலமும் கொண்ட ஒற்றை அறை. நடுவில், தரையின் அதிர்வு படாதபடி தனி அடித்தளத்தின் மேல், சுமார் 18 அடி உயரமும் குறைந்தது 10 டன் எடையும் கொண்ட கூம்பு வடிவக் கருங்கல் தூண் நின்றது. அதில் "Michael Topping, Arch. AC MDCCXCII" (1792) என்று பொறிக்கப்பட்டிருந்தது.
இங்கு பணியாற்றிய வானியலாளர்கள்
- வில்லியம் பெட்ரி (1786-1789): தனியார் ஆய்வகத்தின் நிறுவனர்.
- மைக்கேல் டாப்பிங் (1789-1796): 1792 கட்டடத்தை வடிவமைத்தவர்.
- ஜான் கோல்டிங்ஹாம் (1796-1805, 1812-1830): தீர்க்கரேகை, மெட்ராஸ் நேரம், முதல் வானிலைப் பதிவேடுகள். கம்பெனியின் முதல் அதிகாரப்பூர்வ வானியலாளர் இவர் என IIA கூறுகிறது.
- ஜான் வாரன் (1805-1811, பொறுப்பு): தீர்க்கரேகையைத் திருத்திக் கணக்கிட்டவர்.
- டி. ஜி. டெய்லர் (1830-1848): புகழ்பெற்ற மெட்ராஸ் நட்சத்திரப் பட்டியல்.
- டபிள்யூ. எஸ். ஜேக்கப் (1849-1858): இரட்டை நட்சத்திரங்கள், கோள்கள்.
- ஜே. எஃப். டெனன்ட் (1859-1860): புதிய டிரான்சிட் வட்டக் கருவிக்கான ஏற்பாடுகள்.
- என். ஆர். போக்சன் (1861-1891): சிறுகோள்கள், மாறும் நட்சத்திரங்கள், 1868 கிரகணம்.
- சி. மிச்சி ஸ்மித் (1891 முதல்): ஆய்வை கொடைக்கானலுக்கு மாற்றியவர்.
சில மூலங்களில் டாப்பிங், டெனன்ட் ஆகியோரின் பணிக்காலம் சற்று வேறுபடுகிறது.
தீர்க்கரேகை, இந்திய வரைபடம், மெட்ராஸ் நேரம்
கப்பல் வணிகத்தை நம்பியிருந்த கம்பெனிக்கு, சென்னை பூமியில் சரியாக எங்கே இருக்கிறது என்பது மிக முக்கியமான கேள்வி. வியாழன் கோளின் நிலவுகளுக்கு ஏற்படும் கிரகணங்களை நேரம் பார்த்து கோல்டிங்ஹாம் தீர்க்கரேகையைக் கணக்கிட்டார். அவரது மதிப்பு மூலங்களுக்கு ஏற்ப சற்று மாறுகிறது (கிழக்கு 80 பாகை 18 கலை அளவில்). 1807-ல் ஜான் வாரன் கணக்கிட்ட 80 பாகை 17 கலை 21 விகலை என்ற மதிப்புதான் 1905 வரை எல்லா அதிகாரப்பூர்வ வரைபடங்களிலும் பயன்பட்டது என்கிறார் கோச்சர்.
1802 ஏப்ரல் 10 அன்று வில்லியம் லேம்ப்டன் பெரும் முக்கோண அளவைப் பணியை (Great Trigonometrical Survey) சென்னையில்தான் தொடங்கினார். பரங்கிமலை (St Thomas Mount) முதல் பெரும்பாக்கம் வரை சுமார் 7.5 மைல் நீள அடிக்கோடு அளக்கப்பட்டது. அது மெட்ராஸ் தீர்க்கரேகையுடன் இணைக்கப்பட்டிருந்ததால், பின்னாளில் வரையப்பட்ட இந்திய வரைபடங்களின் துல்லியம் நுங்கம்பாக்கம் ஆய்வகத்தையும் சார்ந்திருந்தது. லேம்ப்டன் பணியுடன் தொடர்புடைய ஓர் அளவைக் குறி பழைய தூணின் அருகே இருப்பதாகவும் கூறப்படுகிறது.
இதே பணியால் சென்னைக்கு ஒரு தனி நேரமும் கிடைத்தது. 1802-ல் கோல்டிங்ஹாம் மெட்ராஸ் நேரத்தை கிரீன்விச்சை விட சுமார் 5 மணி 21 நிமிடம் முன்னதாக நிர்ணயித்தார். 1884-க்குப் பிறகு பம்பாய், கல்கத்தா நேரங்களுக்கு இடைப்பட்டதாக ரயில்வே நிறுவனங்கள் மெட்ராஸ் நேரத்தைப் பயன்படுத்தின; கால அட்டவணைகளில் உள்ளூர் நேரத்துக்கு அருகில் அதுவும் அச்சிடப்பட்டது. செயின்ட் ஜார்ஜ் கோட்டையில் நண்பகலும் இரவு 8 மணிக்கும் நேரம் அறிவிக்கும் பீரங்கி முழங்கியதாக தி இந்து பதிவு செய்துள்ளது. 1906 ஜனவரி 1 அன்று இந்திய திட்ட நேரம் (IST) வந்தபோது சென்னைக் கடிகாரங்களை சுமார் ஒன்பது நிமிடம் மட்டுமே முன்னே நகர்த்த வேண்டியிருந்தது. 1931 வரை தந்தி வழியாக நேர சமிக்ஞையை இந்த ஆய்வகம் வழங்கியதாக இந்திய வானிலை ஆய்வுத் துறை (IMD) கூறுகிறது.
11,000 நட்சத்திரங்கள்: இது டெய்லரின் சாதனை
1830-ல் புதிய டோலண்ட் கருவிகளுடன் வந்த தாமஸ் கிளான்வில் டெய்லர், இந்திய உதவியாளர்களுடன் சேர்ந்து உழைத்து, 1844-ல் சென்னையிலேயே "மெட்ராஸ் பொது நட்சத்திரப் பட்டியலை" (Madras General Catalogue) வெளியிட்டார். 1830 முதல் 1843 வரை செய்த கண்காணிப்புகளின் அடிப்படையில் 11,015 நட்சத்திரங்களின் நிலைகள் அதில் உள்ளன. "நவீன காலத்தின் மிகச் சிறந்த பட்டியல்" என்று பிரிட்டிஷ் அரசு வானியலாளர் ஜார்ஜ் ஏரி 1854-ல் பாராட்டினார். ஆகவே "சென்னையில் சுமார் 11,000 நட்சத்திரங்கள் பட்டியலிடப்பட்டன" என்று படித்தால், அது டெய்லரின் பட்டியல்; போக்சனுடையது அல்ல.
டெய்லர் காலத்தில் 1840 முதல் காந்தவியல் மற்றும் மணிநேர வானிலைக் கண்காணிப்புகள் தொடங்கின. அடுத்து வந்த ஜேக்கப் இரட்டை நட்சத்திரங்களை ஆராய்ந்தார்; 70 ஓஃபியூக்கி நட்சத்திரத்தின் அசைவில் ஒரு கண்ணுக்குத் தெரியாத கோள் இருப்பதாக அவர் சொன்ன கருத்து பின்னர் நிலைக்கவில்லை.
போக்சனும் ரகுநாதாசாரியும்
நட்சத்திரப் பொலிவு அளவுகோலுக்குப் (Pogson's ratio) பெயர் பெற்ற நார்மன் ராபர்ட் போக்சன் முப்பது ஆண்டுகள் இந்த ஆய்வகத்தை வழிநடத்தினார். சென்னையிலிருந்து அவர் ஐந்து சிறுகோள்களைக் கண்டுபிடித்தார்: 67 ஆசியா (1861), 80 சாஃபோ (1864), 87 சில்வியா (1866), 107 கமில்லா (1868), 245 வேரா (1885). சென்னையில் கண்ட முதல் சிறுகோளுக்கு "ஆசியா" என்று பெயரிடப்பட்டது குறிப்பிடத்தக்கது.
W Virginis, U Scorpii, R Reticuli உள்ளிட்ட பல மாறும் நட்சத்திரங்களும் (variable stars) இங்கே கண்டறியப்பட்டன. இவற்றில் R Reticuli நட்சத்திரத்தின் ஒளி மாறுவதை 1867-ல் கண்டறிந்தவர் போக்சனின் உதவியாளர் சிந்தாமணி ரகுநாதாசாரி (C. Ragoonathachary). "நவீன வரலாற்றில் ஓர் இந்தியர் செய்த முதல் வானியல் கண்டுபிடிப்பாக இது இருக்கலாம்" என்று IIA குறிப்பிடுகிறது. சென்னை ஆய்வகத்தில் இந்திய உதவியாளர்கள் ஆற்றிய பங்கை இது நினைவூட்டுகிறது. போக்சனின் மகள் ஐசிஸ் போக்சன் அவருக்கு உதவியாளராகவும், பின்னர் வானிலை அறிக்கையாளராகவும் பணியாற்றினார்.
1868 கிரகணமும் மஞ்சள் கோடும்
1868 ஆகஸ்ட் 18 அன்று தென்னிந்தியாவைக் கடந்த முழு சூரிய கிரகணத்தை பிரெஞ்சு வானியலாளர் ஜூல்ஸ் ஜான்சன் குண்டூரிலிருந்து பார்த்தார். அப்போது சென்னை மாகாணத்தின் பகுதியாக இருந்த மசூலிப்பட்டினத்தில் (மச்சிலிப்பட்டினம்) போக்சன் தன் குழுவுடன் கவனித்தார்; வனபர்த்தியில் இருந்த மற்றொரு குழுவுக்கு மேகம் மறைத்தது. சூரியனின் சுடர்களின் நிறமாலையில் சோடியத்தின் D கோட்டுக்கு "இணையாகவோ மிக அருகிலோ" ஒரு பிரகாசமான மஞ்சள் கோட்டை போக்சன் பதிவு செய்தார்.
அந்தக் கோடு பின்னர் ஹீலியம் தனிமத்தினுடையது என உறுதியானது. ஆனால் ஹீலியம் கண்டுபிடிப்புக்கான பெருமை பொதுவாக ஜான்சனுக்கும், அக்டோபர் 1868-ல் லண்டனில் அதைக் கவனித்து பின்னர் "ஹீலியம்" எனப் பெயரிட்ட நார்மன் லாக்கியருக்கும் வழங்கப்படுகிறது. போக்சனின் கவனமான பதிவுக்கு உரிய அங்கீகாரம் கிடைக்கவில்லை என்று பிமன் நாத் போன்ற வரலாற்றாசிரியர்கள் வாதிடுகின்றனர். சுருக்கமாக: போக்சன் அந்தக் கோட்டைப் பதிவு செய்தார்; ஆனால் ஹீலியத்தைக் கண்டுபிடித்தவர் என்று பொதுவாக ஏற்கப்படுபவர் அவர் அல்ல.
வானிலைப் பதிவுகள்
தொடக்கம் முதலே இது ஒரு வானிலை நிலையமாகவும் இருந்தது. கோல்டிங்ஹாமின் முதல் வானிலைக் கண்காணிப்புகள் 1793 செப்டம்பரைச் சேர்ந்தவை என்று தி இந்து (2001) குறிப்பிடுகிறது; அவரது முறையான பதிவேடு 1796-ல் தொடங்கியதாக IMD கூறுகிறது. 1893-ல் மெட்ராஸ் தினசரி வானிலை அறிக்கை தொடங்கியது. இன்று வடகிழக்குப் பருவமழை பற்றி நாம் கேட்கும் நுங்கம்பாக்கம் மழை அளவுகளுக்கு இந்த நீண்ட மரபுதான் வேர்.
கொடைக்கானலுக்கு இடமாற்றம் (1899)
கடற்கரை நகரின் ஈரப்பதமும் மங்கலான வானும் நவீன சூரிய ஆய்வுக்குத் தடையாக இருந்தன. 1882-லேயே போக்சன் ஒரு மலைப்பகுதி ஆய்வகத்தைப் பரிந்துரைத்தார். சார்லஸ் மிச்சி ஸ்மித் பழனி, நீலகிரி மலைகளில் இடம் தேடினார். 1893-ல் லார்ட் கெல்வின் தலைமையிலான குழு, சூரிய இயற்பியல் ஆய்வகத்துக்கு கொடைக்கானலைத் தேர்ந்தெடுத்தது. 1895-ல் அடிக்கல் நாட்டப்பட்டது. 1899 மார்ச்சுக்குள் சுமார் ஆயிரம் தலைச்சுமைகளாகப் புத்தகங்களும் கருவிகளும் மலைக்குக் கொண்டு செல்லப்பட்டன. 1899 ஏப்ரல் 1 அன்று கொடைக்கானல் ஆய்வகம் அதிகாரப்பூர்வமாகச் செயல்படத் தொடங்கியது. 1909-ல் ஜான் எவர்ஷெட் அங்கே "எவர்ஷெட் விளைவை" கண்டறிந்தார்; 1971-ல் இது இந்திய வானியற்பியல் நிறுவனமாக மாறியது. கொடைக்கானல் சுற்றுலா திட்டமிடுபவர்கள் எங்கள் கொடைக்கானல் குடும்பப் பயண வழிகாட்டியையும் பார்க்கலாம்.
சென்னையில் நேர சேவையும் வானிலைப் பணியும் மட்டும் தொடர்ந்தன. 1931-ல் பழைய ஆய்வகம் ஒரு சாதாரண பைலட் பலூன் நிலையமாக மாறியது. இன்று அந்த இடம் சென்னை மண்டல வானிலை ஆய்வு மையம்.
இன்றும் எஞ்சியிருப்பவை
1792 கட்டடம் இப்போது இல்லை. ஆனால் நுங்கம்பாக்கம் வானிலை மைய வளாகத்தின் ஒரு சிறிய வேலிக்குள் சில நினைவுச் சின்னங்கள் உள்ளன:
- முதன்மைக் கருங்கல் தூண்: சுமார் 15 அடி உயரம், ஏறத்தாழ 10 டன் எடை (IMD). கோச்சரின் கூற்றுப்படி, லத்தீன் அர்ப்பணிப்பு வாசகத்தின் ஆங்கிலம், தமிழ், தெலுங்கு, உருது மொழிபெயர்ப்புகள் இதில் பொறிக்கப்பட்டன.
- லத்தீன் கல்வெட்டு: முதலில் ஆய்வகத்தின் மேற்கு வாசலுக்கு மேலே இருந்தது. கம்பெனியின் செலவில், ஆளுநர் சார்லஸ் ஓக்லி காலத்தில், கி.பி. 1792-ல் இந்தக் கட்டடம் வானியலுக்கு அர்ப்பணிக்கப்பட்டது என்று அது சொல்கிறது.
- பின்னாளைய தூண்கள்: 1860-களின் டிரான்சிட் கருவி, கடிகாரங்கள் தொடர்பானவை; "மெட்ராஸ் மெரிடியன்" என்பதைக் குறிக்கும் புதிய அடையாளமும் உண்டு.
"கணித அறிவியல் ஆசியாவில் முதன்முதலில் பிரிட்டிஷாரின் தாராளத்தால் விதைக்கப்பட்டது" என்று ஆயிரம் ஆண்டுகள் கழித்தும் சந்ததியினர் அறிய வேண்டும் என்ற கம்பெனியின் பெருமிதம் இந்தக் கல்வெட்டுகளில் உள்ளது. ஆனால் ஆரியபட்டர் முதல் நம் பஞ்சாங்கக் கணிதர் வரை நீண்ட வானியல் மரபு கொண்ட மண் இது; அதனால் அந்த வாசகத்தை விமர்சனப் பார்வையுடன் படிப்பதே சரி. எந்த மொழி எந்தக் கல்லில் உள்ளது என்பதில் மூலங்கள் சற்று வேறுபடுகின்றன. ஆங்கிலேய ஆட்சியின் பரந்த பின்னணிக்கு எங்கள் பிரிட்டிஷ் பேரரசின் எழுச்சியும் வீழ்ச்சியும் கட்டுரையைப் படிக்கலாம்.
பார்வையிடுவது எப்படி? இந்தத் தூண் டிக்கெட் வாங்கிப் பார்க்கும் நினைவுச் சின்னம் அல்ல; செயல்பாட்டில் உள்ள அரசு வானிலை வளாகத்துக்குள் உள்ளது. முன்கூட்டியே மண்டல வானிலை ஆய்வு மையத்தைத் தொடர்புகொண்டு அனுமதி பெற்று, அலுவலக நேரத்தில் செல்லுங்கள்; புகைப்படம் எடுக்கும் முன்பும் அனுமதி கேளுங்கள்.
காலவரிசை
| ஆண்டு | நிகழ்வு |
|---|---|
| 1786 | வில்லியம் பெட்ரியின் தனியார் ஆய்வகம் |
| 1789 | பெட்ரியின் கருவிகள் அரசுக்கு; டாப்பிங் பொறுப்பேற்பு |
| 1792 | நுங்கம்பாக்கத்தில் கருங்கல் தூணுடன் ஆய்வகக் கட்டடம் |
| 1793 | எஞ்சியுள்ள மிகப் பழைய வானிலைக் கண்காணிப்புகள் |
| 1802 | மெட்ராஸ் நேரம்; பரங்கிமலை அருகே பெரும் முக்கோண அளவைத் தொடக்கம் (ஏப்ரல் 10) |
| 1844 | டெய்லரின் மெட்ராஸ் பொதுப் பட்டியல் (11,015 நட்சத்திரங்கள்) |
| 1861 | போக்சன் பொறுப்பேற்பு; 67 ஆசியா சிறுகோள் |
| 1867 | ரகுநாதாசாரி R Reticuli மாறுவதைக் கண்டறிதல் |
| 1868 | முழு சூரிய கிரகணம்: மசூலிப்பட்டினத்தில் போக்சன், குண்டூரில் ஜான்சன் |
| 1893 | கொடைக்கானல் தேர்வு; மெட்ராஸ் தினசரி வானிலை அறிக்கை தொடக்கம் |
| 1899 | கொடைக்கானல் ஆய்வகம் செயல்படத் தொடக்கம் (ஏப்ரல் 1) |
| 1906 | மெட்ராஸ் நேரத்துக்குப் பதில் இந்திய திட்ட நேரம் (ஜனவரி 1) |
| 1931 | சென்னை நிலையம் பைலட் பலூன் நிலையமாக மாற்றம் |
கிரகணங்களைச் சுற்றியுள்ள நம்பிக்கைகளும் அறிவியலும் பற்றி அறிய எங்கள் கிரகணம்: நம்பிக்கைகளும் அறிவியலும் கட்டுரையைப் பாருங்கள்.
அடிக்கடி கேட்கப்படும் கேள்விகள்
மெட்ராஸ் ஆய்வகம் எப்போது தொடங்கியது?
பெட்ரியின் தனியார் கண்காணிப்புகள் 1786-ல் தொடங்கின; நுங்கம்பாக்கம் கட்டடம் 1792-ல் முடிந்தது.
11,000 நட்சத்திரங்களைப் பட்டியலிட்டவர் யார்?
டி. ஜி. டெய்லர்; 1844-ல் வெளியான அவரது பட்டியலில் 11,015 நட்சத்திரங்கள் உள்ளன.
ஹீலியத்தைக் கண்டுபிடித்தது மெட்ராஸ் ஆய்வகமா?
பொதுவான வரலாற்றின்படி இல்லை. 1868-ல் போக்சன் அந்த மஞ்சள் கோட்டைப் பதிவு செய்தார்; கண்டுபிடிப்புப் பெருமை ஜான்சன், லாக்கியருக்கே வழங்கப்படுகிறது.
ஏன் கொடைக்கானலுக்கு மாற்றினார்கள்?
தெளிவான மலைக்காற்று சூரிய ஆய்வுக்குச் சென்னையை விடப் பொருத்தமாக இருந்தது.
தூணை நேரில் பார்க்கலாமா?
நுங்கம்பாக்கம் மண்டல வானிலை ஆய்வு மையத்தின் முன் அனுமதியுடன் மட்டுமே.
ஆதாரங்கள்
- Indian Institute of Astrophysics, History, Directors of Madras Observatory
- R. K. Kochhar, "Madras Observatory: The beginning", Bull. Astr. Soc. India 13 (1985) 162-168, PDF via NASA ADS
- R. K. Kochhar, "Madras Observatory: Buildings and instruments", Bull. Astr. Soc. India 13 (1985) 287-302, PDF via NASA ADS
- IMD Chennai, Madras Observatory (archived)
- The Hindu, When Madras clocked the time (2014)
- The Hindu, Madras Observatory feature (2001, archived)
- The Hindu, 100 years of weather forecasting in Chennai (2022)
- N. Kameswara Rao, A. Vagiswari, C. Birdie, Current Science 106 (2014), Charles Michie Smith and Kodaikanal (arXiv)
- AAS Historical Astronomy Division, The Discovery of Helium (2022)
- Wikipedia: Madras Observatory, Norman Pogson, Great Trigonometrical Survey, Madras Time